مؤلف كتاب محاسن اصفهان مفضل بن سعد المافروخى « 1 » در قرن پنجم قريهء هراسكان را جزو « ابروز » آورده و براى « ابروز » قناتى بنام « اسفيذاب » معرفى كرده كه « مغيضها بقرية فين » است . فعلا در اراضى جنوب شرقى متصل به شهر كاشان گورستان بزرگى باسم « دشت افروز » وجود دارد و قنات « سفيد آب » فين هم به همان اسم باقيست . اگر دشت افروز كنونى باز ماندهء « ابروز » باشد كه صاحب محاسن ذكر نموده ( و اين تصورى است بحقيقت نزديك زيرا قنات سفيد اب مشرف بدشت افروز است ) آنوقت تعيين محل قريهء هراسكان آسانتر مىشود و لا اقل ميتوانيم بگوئيم كه اين ديه قديمى در اراضى حد شرقى كاشان واقع بوده است . ولى مسئلهء حل نشده اينست كه همين مافروخى براى قريهء هراسكان بوجود خندقى قائل است و مينويسد « تودههاى ريگ مانند كوهها روان و سيال گرد بر گرد خندق انتقال مىكند » « 2 » و در حال حاضر تپهء ريگ روان در ناحيهء بين فين و دشت افروز وجود ندارد . بعلاوه ميگويد هراسكان در نيم فرسنگى درام است ، در صورتى كه اگر مقصود از درام مزرعهء فعلى درم باشد ( كه نزديك قريهء مشكان است ) ناحيهء فين و دشت افروز بيش از اينها از درم فاصله دارد .
اما راجع باينكه قريهء هراسكان در چه زمان آباد بوده و چه وقت و بچه علت از ميان رفته با وجود لطمهء شديدى كه لشكريان ملك سلجوق در سدهء ششم به هراسكان وارد ساختهاند ، اما بموجب وقفنامهء مورخ رمضان 703 كه قبلا به آن اشاره گرديد كاملا آشكار مىشود كه قريهء هراسكان در اوائل سدهء هشتم چندان آباد بوده است كه مقدارى از عوايد آن قسمتى از مخارج دار السيادهء كاشان را تأمين ميكرده است . ولى در نيمهء دوم سدهء نهم كه مسجد امير عماد الدوله در كاشان بنا شده ، در وقفنامهء مربوط بعمارت وقت و ساعت هراسكان را قريهء بائره خواندهاند . آيا اين تغيير وضع در اثر بىمبالاتى متصديان پيش آمده يا علت ديگر داشته معلوم نيست و شايد روزى برسد كه اين قسمت هم روشن شود .
هامش
( 1 ) - چاپ سيد جلال الدين تهرانى ، ص 16 .
( 2 ) - چاپ عباس اقبال ، ص 37 .