قم در دوران اسلامى
شهر قم در دوران اسلامى نزديك به دو قرن آباد و پرجمعيت و بسيار بزرگ بوده است ، ولى به علتى كه مؤلف تاريخ قديم قم مىگويد در نيمهء دوم قرن چهارم روى به انحطاط و ويرانى نهاده و اهل آن كموبيش جلاى وطن نموده يا در تاخت و تازها از ميان رفتهاند . ؟ !
در كتاب « حدود العالم » كه به سال 372 قمرى تأليف شده است ، مىنويسد : « قم شهرى است بزرگ و ويران ، كشت بسيار ، و مردمان شيعتند ، و بلفضل ( ابو الفضل ) دبير از آنجا بود ؛ و از وى ( قم ) زعفران خيزد » . « 1 »
حسن بن محمد بن حسن قمى نيز در سال 378 در مقدمهء تاريخ قم مىنويسد : « اين كتاب كه تصنيف مىكنم ، اگر مشتمل بر غير اين معنى و مقصود بودى ، از فنون آداب و صنوف اشعار مدونه ، بسيار آسانتر بودى از جمع اخبار شهرى كه محل او مندرس شده باشد و اهل او منقرض گشته و از آن نام و نشانى مانده . » « 2 »
نظرى به تاريخ قديم قم
براى درك موقعيت و اهميت شهر قم در دو قرنى كه گفتيم بسيار آباد و پرجمعيت و بزرگ بوده است ، كافى است كه نظرى به كتاب تاريخ قديم قم بيافكنيم . كتاب مزبور از مصنفات گرانبهاى يكى از دانشمندان عاليقدر قم ، مورخ عظيم الشأن حسن بن محمد بن حسن قمى است كه از شاگردان شيخ صدوق و برادرش حسين بن على بن بابويه قمى بوده است .
اين كتاب را مؤلف در سال 378 هجرى نوشته و به صاحب بن عباد وزير باتدبير ركن الدولهء ديلمى كه خود از مفاخر دانشمندان شيعه و مردان كاردان روزگار بوده اهدا نموده است . وى در مقدمهء كتاب به تفصيل فضائل اخلاقى و شخصيت بزرگ صاحب بن عباد و سبب تأليف كتاب و زحماتى را كه در نگارش آن متحمل گشته است شرح داده ، و با واقعبينى خاصى دربارهء جزئى و كلى تاريخ قم قلمفرسائى نموده است .
كتاب در بيست باب به زبان عربى تدوين شده و جمعا كتاب بزرگى را تشكيل مىداده است پنج باب آن را حسن بن على بن حسن بن عبد الملك قمى از نويسندگان دانشمند قم در
هامش
( 1 ) - حدود العالم من المشرق الى المغرب ، چاپ طهورى ، ص 142 .
( 2 ) - پنج باب تاريخ قديم ، چاپ اول ، ص 13 .