زوال و سقوط آنهاست ، بپرهيزند و به سرنوشت شوم مبتلا نگردند ، به همين جهت دانشمندان اسلامى از روز نخست ، اهميت به سزائى به فن تاريخنويسى داده و كتابهاى ذيقيمتى در تاريخ از خود به يادگار گذاردهاند .
اين تاريخها بعضى عمومى و شامل تاريخ جهان است ، مانند تاريخ يعقوبى ، تاريخ طبرى ، تاريخ مسعودى ، تاريخ ابن اثير و تاريخ ابن كثير شامى ، و بعضى مخصوص تاريخ پيدايش اسلام و حيات پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم و خلفا و ائمه اطهار است . مثل : سيرهء ابن هشام ، سيرهء حلبيه ، اعلام الورى طبرسى ، مجمل التواريخ ، كشف الغمه اربلى ، مناقب ابن شهر آشوب ، تاريخ ابن قتيبه ، و ارشاد شيخ مفيد و غيرها .
نوع ديگر كتب تاريخ ويژهء يك كشور يا استان ، يا شهرى است كه هدف مورخ در نگارش آن بوده و از موقعيت ارضى ، آب و هوا ، طول و عرض ، وسعت شهرها ، تعداد جمعيت ، انواع محصولات ، اماكن و ابنيهء قديم و جديد ، پلها ، راهها ، قناتها ، چشمهها ، آداب و رسوم مردم ، علماء و دانشمندان ، ادبا ، پادشاهان ، وزراء و امرائى كه از آنجا برخاستهاند ، سخن رفته است .
مانند تاريخ بغداد خطيب بغدادى ؛ تاريخ مصر المواعظ و الاعتبار مقريزى ، تاريخ شام يافعى . تاريخ بيهق بيهقى ، تاريخ مازندران ابن اسفنديار و سيد ظهير الدين مرعشى ، و تاريخ قم حسن بن محمد قمى و امثال آنها .
موقعيت قم
اوضاع و احوال قم تا پيش از ورود اشعريان جز آنچه در اين كتاب به نقل از تاريخ قديم قم نقل مىشود ، براى ما درست روشن نيست ؛ ولى آنچه مسلم است از روزى كه اشعريان يعنى گروهى از شيعيان عرب مقيم كوفه به اين سامان آمدند ( سال 83 هجرى ) و سكنى گزيدند ، قم روى به ترقى نهاد و پيوسته بر وسعت و ميزان جمعيت آن افزوده شد تا آنجا كه از شهرهاى مهم و مشهور ايران به شمار آمد .
يعقوبى مورخ و جغرافىدان معروف اسلامى كه در نيمه دوم قرن سوم هجرى مىزيسته است در كتاب « البلدان » مىنويسد : « شهر بزرگ قم را كه « منيجان » مىنامند شهرى باعظمت است . مىگويند در آن هزار درب است دو در داخل شهر قلعه قديمى است كه از ايرانيان مانده است و پهلوى آن شهرى است كه آن را « كميدان » گويند .
قم رودخانهاى دارد كه آب از ميان دو شهر مزبور در آن جارى مىگردد . بر روى