سال 805 يا 806 قمرى به فارسى شيواى عصرى ترجمه كرده و به خوبى هم از عهدهء آن مهم برآمده است ، ولى متأسفانه از پانزده باب ديگر آن اطلاعى در دست نيست .
با اين كه علامهء مجلسى در تأليف دائرة المعارف « بحار الانوار » بر بسيارى از مدارك و منابع كمياب و اصول معتبر و نسخ نفيسه آثار قلمى شيعه دست يافته است ، مع الوصف چنان كه در مقدمهء بحار مىگويد از تاريخ قم فقط ترجمه فارسى پنج باب آن را داشته است ، و اين طور كه مؤلف در صفحهء 237 مىنويسد ، و محدث نورى در خاتمه مستدك وسائل تصريح كرده است ، نسخهء عربى آن تا زمان علامهء نامى آقا محمد على كرمانشاهى مؤلف « مقامع الفضل » « 1 » موجود و دانشمند مزبور در حاشيهء « نقد الرجال » از آن نقل كرده است ، ولى از آن تاريخ به بعد در كتابهاى مربوطه از آن نامى نبردهاند و مانند كتاب « مدينة العلم » شيخ صدوق كه مؤلف « در النظيم » « 2 » و ديگران از آن استفاده كردهاند ، تقريبا مفقود شده و تاكنون به دست نيامده است . هر دو كتاب مزبور از كتب ذيقيمت و عديم النظير شيعه برده است .
خوشبختانه فهرست تمام ابواب تاريخ قم در ترجمه پنج باب توسط حسن بن على بن عبد الملك قمى آمده است ، و امروز با مطالعه آن ما به خوبى مىتوانيم پى به اهميت و ارزش اين كتاب باعظمت ببريم . مطالعه اين فهرست زحمات طاقتفرسا و قابل تقدير علماى ما را در هزار سال قبل كه هنوز دنياى اروپا در ظلمت جهل و بىدانشى به سر مىبرد ، روشن مىسازد ، زيرا مؤلف ، اين كتاب را با دقت و ممارست و تنبع فوق العادهاى كه در مقدمهء كتاب شرح مىدهد ، در زمانى كه برادرش ابو القاسم على بن محمد كاتب قمى ، حكومت قم را داشته ، تصنيف نموده است .
در اينجا مناسب مىدانيم كه براى اطلاع از اصل كتاب و نظر به كميابى ترجمه فارسى آن و توجه خوانندگان به موقعيت قم در قرن سوم و چهارم هجرى و به خاطر پى بردن به ميزان سعى بليغى كه مؤلف در تأليف آن كتاب گرانمايه مبذول داشته است و نشان دادن شيوه ترجمه فارسى آن ، فهرست بيست باب كتاب را عينا از ترجمهء پنج باب آن نقل كنيم : « 3 »
هامش
( 1 ) - [ آقا محمد على بهبهانى كه به واسطه طول مدت اقامت در كرمانشاه به كرمانشاهى نيز شهرت داشته ، متوفى به سال 1216 قمرى ، فرزند ارشد استاد كل وحيد بهبهانى است . شرححال مفصل او را در كتاب « شرح زندگانى استاد كل وحيد بهبهانى » نوشتهام . ]
( 2 ) - شيخ يوسف شامى
( 3 ) - [ اين كتاب ، يعنى ترجمهء پنج باب تاريخ قديم قم را مرحوم سيد جلال الدين تهرانى در سال 1313 شمسى چاپ و منتشر كرده است . كتاب پر از اغلاط چاپى و مطلبى است . بسيار بهجاست كه توسط جمعى از محققين ، تصحيح و تحقيق و با فهرست اعلام كامل تجديد چاپ شود . ]