سفرنامهء تاورنيه
Tavernier
قرن يازدهم هجرى ( 310 - 301 ) .
سفرنامهء هربرت
Herbert
قرن يازدهم هجرى ( 1628 ميلادى ) . سفرنامهء شواليه شاردن
Ch . Chardin
( 1671 ميلادى ) ج 2 ص 198 طبع آمستردام . سفرنامهء پيترو دلاواله
Pietro della Valle
سيّاح ايتاليايى متوفّى در 1652 ميلادى كه در سال 1621 ميلادى به شيراز آمده و نخستين اروپايى است كه مشاهدات خود را در تختجمشيد شرح داده است . سفرنامهء رابرت استودار
D . Robert Studart
( 1628 ميلادى ) ص 76 . سفرنامهء اندره و اندموا
Andre D . Vendomois
( 1673 ميلادى ) ص 34 . سفرنامهء ويشار انگليسى
J . G . Wishar
( 1908 ميلادى ) لندن ص 149 . سفرنامهء جيمس موريهء انگليسى
J . Morier
( 1808 ميلادى ) جلد اوّل و دوم . كتاب لرد كرزن
G . N . Curzon
بنام « ايران و مسألهء ايران » كه در اوايل قرن چهاردهم هجرى ( 1892 ميلادى ) به ايران مسافرت كرده است ص 93 - 102 - 108 .
* * * از سفرنامههاى سيّاحان عرب ، كه از قرن دوازدهم هجرى باقيمانده است ، يكى سياحتنامهء سيد عباس بن على بن نور الدين المكى است كه در سنهء 1148 تأليف نمود و آن را نزهة الجليس و منية النفيس ناميده و در مصر بطبع رسيده و آن سفرنامهء مفصّلى است . وى در 1132 ه . ق به شيراز رفته است و از كارخانهء شيشهسازى شيراز ياد كرده و در ضمن وصف مفصّلى كه از آبوهوا و گلها و رياحين كرده است ، اين چند بيت را در مدح آن شهر ميگويد :
من لى بقرب شيراز * ارض بها راحتى و اعزازى
لما حللنا بها نريد غنى * وفت لنا بالعطا بانجاز
و اهلها فى العلوم قد كملوا * فما لهم مشبه و لا الرازى
اعيذها بالآله خالقها * و اهلها من شرور هماز
وى ميگويد : در جوار شاهچراغ قبر عالم علّامه سيد على خان ( كبير ) صاحب سلافة العصر را زيارت كرده است و ظاهرا مزار آن سيّد بزرگوار تا اواسط قرن ماضى باقى و برقرار بوده و در زلزلهء 1269 ق . كه بقعهء شاهچراغ خراب شد آن