پزشكان امروز كه با داروهاى ساخته شده انس گرفتهاند تركيبات لازم براى داروهاى معالج را به خوبى نمىدانند ولى سابقا تعيين اين مقادير بر عهدهء آنها بود و داروسازان نيز آنها را با وسايل ابتدائى تهيه كرده در اختيار مريض قرار مىدادند .
بعبارت بهتر بجاى آنكه آنها مثل امروزيها عنوان داروسازى داشته عملا داروفروشى كنند داروفروشانى بودند كه عملا داروسازى هم مىكردند .
نمونهاى از دستورهاى پزشكى قديم در اردبيل :
اطباى قديم اردبيل دستورهاى پزشكى را در سه قسمت مىدادند يكى دستور داروئى بود و طبق آن داروهائى را كه مىبايست به مريض داده شود معيّن مىنمودند . دوم دستورهاى غذائى بود و بدانوسيله خوردنيها و آشاميدنيهائى كه براى مريض مجاز يا ممنوع بود مشخص مىشد و سوم دستورهاى مراقبتى يعنى كيفيّت بسترى كردن و محافظت بيمار از سرما و گرما و جريان هوا و نظاير آنها . و معلوم است كه اين هرسه دستور در مورد همهء بيماران يكسان نمىبود و بسته به نوع بيمارى تفاوت مىنمود . ما براى آنكه آيندگان را از چگونگى اين دستورها آگاه سازيم نمونهاى از آنها را در مورد برخى از بيماريها در اينجا مىآوريم : « 1 »
در بيماريهاى ياتالاق يا حصبه ، محرقه و مشابه آنها :
دستور داروئى : جوشاندهء گل بنفشه ، عنّاب ، تخم گشنيز ، ماش سبز ، تخم پنيرك « 2 » كه آنها را به صورت شربت صافكرده مىدادند .
دستور غذائى : آش اسفناج و گشنيز يا برگ پنيرك ، به صورت صافكرده .
دستور مراقبتى : محفوظ نگهداشتن مريض از سرما ، جريان هوا ، حركت ، سر و صداى زياد .
در بيماريهاى اسهالى :
دستور داروئى : جوشاندهء بومادران ، نهنج گل سرخ ، زردچوبه و زيرهء كرمان .
هامش
( 1 ) - اين دستورها را از يادداشتهائى كه پزشك دانشمند شهر ما ، آقاى دكتر يوسف معمارى براى ما فرستاده است ، اقتباس كردهايم .
( 2 ) - پنيرك را در اردبيل « امه كومجى » مىگويند .