بحيات خود ادامه داد . اين مدرسه بعدها توسعه يافت و با افتتاح كلاسهاى متوسطه به صورت دبيرستانى درآمد كه اكنون نيز مركز تعليم و تربيت آن منطقه مىباشد .
« قمر خانم » همسر سردار ناصر نيز براى تأسيس مدرسهء دخترانه علاقهء زيادى بخرج مىداد و با همكارى جمعى از بانوان محلى از كوشش دراينباره باز نمىايستاد . سرانجام اولين مدرسهء دخترانهء نمين با همت آنان در سال 1304 خورشيدى گشايش يافت .
ساكنان قراء و روستاهاى اردبيل نيز بتأسيس مدرسه علاقه نشان مىدادند و مخصوصا پس از تشكيل ادارهء معارف و استقرار امنيت ، غالبا بدانجا مراجعه كرده درخواست تشكيل مدرسه مىنمودند . ولى ادارهء معارف بعلّت كمبود امكانات مالى و نيروى انسانى قادر بانجام آنها نبود و حتى در سالهاى آخر نيز با تعيين نوبت مدتها طول مىكشيد تا آموزگارى براى خدمت در آنها استخدام نموده اعزام دارد .
لزوم توجه بروستاها تأسيس مدارس دولتى جديد را در شهر نيز بعهدهء تعويق انداخت و سالهاى ممتد جز سه دبستان سنائى ، سعدى و انورى و يك دبستان دخترانهء پورانداخت امكانات مورد نياز جامعه از حيث توسعهء مدارس دولتى فراهم نگرديد . بعد از يك فاصلهء بالنسبه طولانى بود كه دبستان جديدى بنام حكمت بوجود آمد و در اواخر سال 1313 نيز دبستان دخترانهء پروين بر مدارس شهر افزوده شد با اينحال مدارس ملّى ، كه عموما پسرانه بودند رفع كمبود مىنمود و رويهمرفته وسيلهء تحصيل براى علاقمندان فراهم بود .
در قديم شهرستانهاى كنونى آستارا ، خلخال ، سراب ، مشگينشهر ، گرمى و بيلهسوار بخشهاى تابعهء اردبيل بودند و مدارس آنها بخشى از معارف اين ولايت بشمار مىآمدند . اكنون كه آنها شهرستان مستقلّى شده و براى خود تاريخچهء جداگانهاى يافتهاند آوردن آنها در اين كتاب ، كه مربوط باردبيل است ، موردى ندارد . بااينحال براى ياد آوردن از اولين كسانى كه تحمّل شدايد كرده نخستين سنگ بناى فرهنگ جديد را در آنها به كار گذاشتهاند باولين مدارس آنها اشارهاى مىكنيم :
آستارا :
اولين مدرسهء جديد در آستارا دبستان نظامى بود كه در سال 1327 هجرى قمرى با همت شادروانان ميرزا عباسقلى مؤتمن ، ميرزا بيوك آقا عباسزاده ، حبيب الهى ، عليزاده ،