« دولت انگليس و دنسترويل بدولت ايران اطمينان ميدادند كه اين عقبنشينى براى دفاع از ايران است و چنان كه بالشويكها بايران حمله كنند بمقابلهء آنها برخواهند آمد .
ولى وقتى نيروى دريائى انقلابيون شوروى در انزلى پياده شد نهتنها در مقابل آنها مقاومت نكردند بلكه با بجا گذاشتن اسلحه و مهمات جنگى ، هنگام فرار از گيلان ، بر ذخاير جنگى سربازان سرخ و كمونيستها افزودند .
مردم گيلان كه در آن ايام شاهد حمل هيزم و خواربار بوسيلهء ارتش فرارى انگليس و بجاى گذاشتن اسلحه و مهمات براى بالشويكها بودند اين اقدام را جزئى از سياست موذيانهء انگليسها براى كشاندن ارتش سرخ و دولت شوروى به داخل خاك ايران تلقى كردند . . . » . آنگاه نويسندهء مقالهء مذكور تلگرام محرمانهء شمارهء 87 مورخ 18 فوريه 1920 لرد كرزن وزير خارجهء وقت انگلستان را در اينباره نقل مىكند و با آوردن تلگرام شمارهء 170 مورخ 4 ژوئن 1920 وثوق الدوله نخستوزير ايران ، كه به نصرة الدوله وزير خارجهء ايران بلندن مخابره كرده ، تيراندازى بيك بالشويك را از طرف يك سرباز هندى ( انگليسى ) بهانهاى از طرف انگليسها براى حملهء بالشويكها بايران قلمداد مينمايد كه چون اين مطالب خارج از موضوع كتاب حاضر است از آوردن آنها خوددارى ميكنيم ولى ذكر مطالب فوق را براى ورود بوقايع اردبيل بعنوان مقدمه لازم ميدانيم .
مقارن اين احوال بود كه بالشويكها از راه آستارا به سمت اردبيل سرازير گشتند و تصرف اين شهر را براى نفوذ در آذربايجان و ايران لازم ديدند . اين داستان را وثوق الدوله در تلگرام شمارهء 165 خود ، كه در هفتم خرداد 1299 ( 29 مه 1920 ) ، به نصرة الدوله مخابره كرده چنين گفته است « . . . وضعيات داخله بوسيلهء همين يأس ، كه از طرف انگليسيها حاصل شده و مردم مىبينند اثرى از دوستى آنها ظاهر نيست ، قرين كمال وخامت است . در آذربايجان بواسطهء فقدان وسايل تأمينيه و تحريكات عثمانى و بالشويكها ، اغلب اغتشاش زياد است . طوايف شاهسون و اكراد مشغول شرارت شدهاند ، بالشويكها در آستارا قشون وارد كردهاند و به سمت اردبيل و رشت
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 386
مساهمون: بابا صفرى
ص٣٨٦