اردبيل يك شهر قديمى است
بارى آرتاويل يا شهر مقدس ، با اين قرائن سابقهء تاريخى ممتدى دارد و از آنجا كه دانشمندان زردشتشناس ، زمان ظهور او را حداقل درسى قرن قبل از اين تاريخ ميدانند ميتوان گفت كه اين شهر بيش از سه هزار سال سابقه دارد .
قرائن ديگرى نيز قدمت اين شهر را مسجل ميدارد از جمله جنگهائى است كه چندين قرن ، در عهد حكومت اشكانيان و ساسانيان ، ايران و روم بر سر تسخير ارّان و ارمنستان ، باهم داشته و پادشاهان هردو سلسله همواره بجمعآورى و استقرار نيرو در شمال آذربايجان همت مىگماشتند . از آنجا كه جز اردبيل محل مناسبى براى اين تدارك در شمال آذربايجان نبوده ، بزعم جمعى ، در آن عهد نيز اين نقطه وجود داشته و مركز استقرار ستاد عمليات سپاه ايران عليه روميان بوده است ، بويژه آنكه راه ايران و آذربايجان قديم به اران و ارمنستان نيز منحصرا از اين محل ميگذشته است .
انحصار راه ارتباطى ايران با نقاط فوق مورد اشارهء مورخان قديم هم بوده و چنان كه گفتهايم ابودلف در سفرنامهء خود ، كه در سال 341 هجرى نوشته ، راه تفليس بايران را از طريق اردبيل ذكر كرده است و ابن حوقل هم در آنقسمت از نقشهايكه براى ارّان و ارمينيه و آذربايجان ، در حوالى سال 367 هجرى ، در كتاب « صورة - الارض » خود رسم كرده تنها راه اران و ارمينيه را بايران و آذربايجان از طريق اردبيل نشان داده است . اين مؤلف در متن كتاب نيز راههاى ارتباطى آنسامان را به نحوى بيان كرده كه مركزيت اردبيل را نسبت بشهرهاى ديگر آن روز مسجل ميدارد مثلا نوشته است كه :
« راه اردبيل به بردعه ( مركز ارّان ) چنين است . . . راه اردبيل به زنجان اينطور است . . . راه اردبيل بمراغه از اين قرار است . . . از اردبيل تا ميانج 20 فرسخ است . . . راه اردبيل به آمد و اعمال مرزهاى جزيره بدين شرح است . . . » .
اگر قول فردوسى و صاحب معجم البلدان و ديگران را بپذيريم و بناى اردبيل را در عهد فيروز ساسانى بدانيم اردبيل در تاريخ تنظيم اين مجموعه شهر 1470 سالهاى خواهد بود .