بازرگانان اردبيل نيز كه غالبا در شهرهاى مختلف خارج از ايران از « حاج طرخان » و « نيژنه » و « نووگراد » « 1 » تا « طرابوزان » ، « استانبول » و سواحل درياى خزر تجارتخانه داشتند از راه مراوده با روشنفكران خارج ، و ارتباط دائمى با آنها ، كم و بيش از مزاياى آزادى و هدفهاى آزاديخواهان آگاهى مىيافتند و لذا در زمانى كه مشروطهخواهى در پايتخت ايران در شرف تكوين بود و احيانا حتى در شهرهاى بزرگ آثارى از آن به چشم نميخورد كسانى در اردبيل آن را درك ميكردند و از آن ، بقدرى كه شرائط محيط اجازه ميداد ، طرفدارى مينمودند .
منظور ما از شرائط محيط همان است كه چند صفحه پيش بدانها اشاره كرديم و وجود عشاير شاهسون و زندانيان نارين قلعه و انتصاب حكام ستمكار و مستبد را از جملهء موجبات اختناق افكار عمومى در اين سامان شمرديم و يادآور شديم كه در چنين محيط دهشتناكى كه بوجود آمده بود چگونه فعاليتهاى آزاديخواهانه مشكل و احيانا سختتر ميبود .
در عهد جبّارانى ، مثل ساعد الملك و امير معزز گروسى و شجاع الدوله و ديگران ، كه بنام حكمران از هرگونه اختيارى در اين شهر برخوردار بودند و بدون هيچگونه محاكمه و قضاوت سر مىبريدند ، دار ميزدند ، بدهانهء توپ مىبستند و وقت بحمام رفتن كلفت آنها ، يا قصد سير و سياحت عيالاتشان ، مردم مجبور بودند « كر و كور و دور و رو به ديوار شوند » خيلى آسان بود كه آنان را نيز بدست مير غضب بسپارند يا تسليم چوبهء دار كنند . چنان كه كسانى مثل مرحوم ميرزا محسن امامزاده ، يا شادروان ملا امام وردى مشگينى ، بدان سرنوشت دچار گرديدند .
لزوم احتياط ايجاب ميكرد كه روشنفكران اردبيل در آندوره بطور سرّى گرد هم آيند و برنامههاى خود را ، كه صرفا كاشتن تخم آزادى و آبيارى و بارور كردن آن بود ، با تأنى و مآلانديشى لازم بموقع اجرا بگذارند . اين بود كه جلسات اوليهء
هامش
( 1 ) - اين دو نقطه در روسيه و بين مسكو و حاج طرخان قرار داشت و بازار مكارهء بين - المللى هر سال در آنجا تشكيل ميشد . از ايران هم بيشتر تجار اردبيل در آنجا شركت ميكردند .