به يك گردش چرخ نيلوفرى * نه نادر به جا ماند و نه نادرى « 1 »
در دايرة المعارف اسلاميه فرانسه مذكور است كه « . . . در سال 1883 ميلادى ( مطابق با 1246 ق . ) به علت مبارزه و درهم كوبيدن انقلاب و شورش ايلخانان توسط عباس ميرزا اين شهر علاوه بر خسارت و خرابيهاى زلزلههاى بزرگ سالهاى 1852 و 1871 و 1895 ميلادى ، صدمات زيادى ديد . از زمان مسافرت ژرژ كرزن به آنجا ، كه در سال 1889 م . روى داد جمعيت آن كمتر از 000 ، 12 نفر بود ولى به طورى كه مىگويند در اثر زلزلهء سال 1893 غير از 000 ، 1 نفر كه ماندند بقيه همه تلف شدند . كوكان ( قوچان ) فعلى به فاصلهء 12 كيلومترى كوكان سابق پس از زلزلهء اخير بنا گرديد . » « 2 »
در 12 محرم سال 1248 هجرى ، نايب السلطنه عباس ميرزا قاجار خبوشان را به غلبه فتح كرد ؛ بدين شرح كه چون اعادهء امنيت و دفاع از حقوق ايران در اين ناحيه اين بار بر عهدهء عباس ميرزا محول گرديده او جديت و مهارتى كه در اين قشونكشى از خود نشان داد بايد آن را در مقابل شكستها و ناكاميهاى قبلى او قرار داد . وى اول به سوى يزد كه سر به طغيان برداشته بودند حركت كرد و به سوى كرمان رهسپار شد و در هر دوى اين ولايات موفق به تجديد اطمينان و اعتماد مردم نسبت به دولت گرديد . لشكركشى در ايالت خراسان با محاصرهء ترشيز توسط خسرو ميرزا شروع شد .
سقوط اين دژ باعث شد كه بسيارى از سران ياغيان تسليم شوند . ولى ايلخانى قوچان به نام رضا قلى خان كه شوكت و حشمت او از ساير امراى خراسان افزون و مدت هيجده سال در آن ولايات از هر حيثى صاحب ثروت و جمعيت و استقلال گشته بود با هرگونه مصالحهاى مخالفت نمود . در پنجشنبه 27 صفر از اميرآباد چناران ، سپاه را كوچ داده عزم خبوشان را جزم داشتند . . . از هشت هزار سپاه حاضر و نواب طهماسب ميرزا با پنج هزار نيز در رسيد و انتظار سپاه همى برد . لهذا به ملايمت و آهستگى راه همى سپرد و پياده نظام را به مدارا همى برد و در 25 ربيع الاول به حوالى خبوشان رسيد . . . بعد از يورش سپاه و آتش و توپ و عراده جنگى ، ( از تخت شاه فيلاب ) اميرآباد آن نقطه مستحكم
هامش
( 1 ) . طوسى ، محمد على . مشهور به فردوسى ثانى ، شاهنامهء نادرى ، به تصحيح احمد سهيلى خوانسارى ، تهران ، 1339 .
( 2 ) . عبد العزيز جواهر كلام ، دايرة المعارف اسلاميه ايران ، تهران ، 1339 ، جزء 7 ، ص 1156 .