جهان معرفت اسرارنامه است * بهشت اهل دل مختارنامه است
مقامات طيور ما چنانست * كه مرغ عشق را معراج جانست
چو خسرونامه را طرزى عجيبست * ز طرف او كه و مه با نصيبست
كسى كو چون منى را عيب جويست * همىگويد كه او بسيارگويست
و ليكن چون بسى دارم معانى * بسى گويم تو مشنو مىتوانى
گهر را خر بديدن نيز ارزد * چنين گفتى شنيدن نيز ارزد
پس از آن در ديوان خود هم در دو جا ( ص 49 و 168 ) ذكرى از منطق الطير دارد . از اين قرار قطعا اين نه كتاب كه خود نام مىبرد از اوست خسرونامه يا خسرو و گل ، اختيارنامه يا مختارنامه ، اسرارنامه ، مصيبتنامه ، ديوان ، جواهرنامه ، شرح القلب . الهىنامه ، مقامات طيور يا منطق الطير .
دولتشاه شمارهء اشعار قصايد و غزليات و مقطعات و رباعيات و مثنويات عطار را از صدهزار بيت بيشتر نوشته و شيخ علىنقى كمرهاى در انتخاب تذكرهء مير تقى كاشى و گارسن دوتاسى و مؤلفين مجمع الفصحاء و آتشكده نيز به همين راى رفتهاند و مؤلف آتشكده گويد « فقير پنجاه هزار بيت او را ملاحظه كردهام » و مؤلف هفت اقليم گويد بيش از صد و بيست هزار بيت است . مؤلفين هفت اقليم و رياض العارفين و مجالس المؤمنين و مرآت الخيال و بستان السياحة گويند سخن او را تازيانهء اهل سلوك گفتهاند و شيخ علىنقى كمرهاى بر آن است كه واردات غيبى گفتهاند . نيز شيخ علىنقى كمرهاى گويد : محققين او را شيخ اوليا و شعرا و عرفا سليمان ثانى گويند و مؤلف آتشكده آورده است كه متقدمين او را شيخ الاولياء و متاخرين سليمان ثانى خوانند .
اينك در باب هريك از كتابهائى كه به عطار منسوب است و يا از اوست جداگانه بحث مىكنم :
1 ) اخوان الصفا اين كتاب را دولتشاه در تذكرة الشعراء به عطار نسبت داده و مؤلفين هفت اقليم و روز روشن هم از او پيروى كردهاند و پيداست كه اين نكته به