گروهى از پيشينيان و متأخّران در اينباره كتابهايى نگاشتهاند كه علىرغم محسّناتى كه دارند ، كافى نيستند . چه برخى از آنها به اصول اكتفا كرده و از تفصيل احتراز كردهاند ؛ گروهى ديگر به گردآورى حكايات پرداخته امّا آنها را تلخيص نكرده و هدف از آن حكايات را بيان نكردهاند . « 1 »
در واقع منازل در سنامهء دقيق و فنّى در شيوهء سير و سلوك و عرفان عملى است كه توسّط عارفى به تمام معنا كه خود بدان عمل نموده و تمامى مراحل را سير كرده به زيبايى هرچه تمام و با بيانى سحرانگيز تأليف شده است .
خواجه بر احاديث و منابع روايى تسلّطى چشمگير داشت « 2 » ، در غوّاصى در اقيانوس بىكرانهء آيات الهى متمهّر و در بهكارگيرى از كشف و برهان متدرّب بود ؛ ازاينرو در منازل هر باب با ذكر آيهاى از قرآن كريم آغاز مىشود ؛ سپس با بيانى منطقى و منظّم ، آميخته به استنادات روايى و اقوال و اشعار عرفا ، ويژگيهاى هر منزل و سيركنندگان و واصلان هر مرتبه با نثرى جذّاب ، بىايجاز مخلّ و اطناب مملّ تبيين ، و همچون تابلوى چشمنوازى به تصوير كشيده شده است .
مجموع اين ويژگيهاست كه منازل السائرين را در رديف كتابهاى ماندگار و منابع اصيل عرفانى قرار داده است .
شرح منازل السائرين
ويژگيهاى منحصربهفرد منازل السائرين در ميان منابع عرفان عملى - همچون : مواطن العباد ، مقامات القلوب ، منازل العباد ، المواقف و المخاطبات ، اللمع فى التصوّف ، قوت القلوب ، التعرّف لمذهب أهل التصوّف ، الرسالة القشيرية و نهج الخاصّ - يعنى : شيوهء بيان ، نثر جذّاب ، ترتيب مباحث ، جامعيت ، احتراز از تطويل و تبيين مباحث جانبى ، برجستگى علمى و عملى مؤلّف و . . . باعث شد تا از همان زمان مورد توجّه تمامى عرفانپژوهان و سالكان و پيران طريقت قرار گيرد ، و گروهى در صدد شرح و تعليق آن برآيند ، كه از آن جملهاند :
هامش
( 1 ) . شرح منازل السائرين ، صص 17 - 13 .
( 2 ) . از خود او نقل كردهاند كه نزديك به 12000 حديث را در حافظه داشته . ر . ك : شرح عفيف الدين سليمان التلمسانى على منازل السائرين ، ص 27 .