و آن هزار مقام منزلهاست كه روندگان بسوى حقّ مىروند تا بنده را درجهدرجه مىگذرانند و به قبول و قرب حقّتعالى مشرّف مىشود ، يا خود منزلمنزل قطع مىكند تا منزل آخرين كه آن منزل ايشان را مقام قرب است : و آن قرب آنجا كه برگذرند وى را منزل است و آنجا كه وى را بازدارند آن مقام است همچون فرشتگان را در آسمانها . قوله تعالى :
وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ ،
يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ .
و هريكى از آن هزار مقام رونده را منزل است ، و يابنده را مقام .
و گويندگان اين علم سه مردانند : يكى اهل تحقيق ، و ديگر اهل سماع ، و سه ديگر اهل دعوى . محقّق از يافت نور بر سخن وى پيدا ، و اهل سماع از سماع بيگانگى بر سخن وى پيدا ، و اهل دعوى بر دعوى وحشت و بىحرمت بر سخن وى پيدا . اسناد اين علم يافت است ، و نشان درستى آن سرانجام آن .
و آن هزار مقام را يك طرفة العين از شش چيز چاره نيست : تعظيم امر و بيم مكر ، و لزوم عذر ، و خدمت به سنّت ، و زيستن به رفاقت ، و بر خلق به شفقّت . و هرچند كه شريعت همهء حقيقت است و حقيقت همهء شريعت ، و بناى حقيقت بر شريعت است ؛ و شريعت بىحقيقت بيكارست ، و حقيقت بىشريعت بيكار ، و كاركنندگان جز از اين دو بيكارست .
و شرط هر منزلى از اين هزار منزل آن است كه به توبهء صورت در شوى و به توبه بيرون آيى . . .
از آشنايى تا دوست دارى هزار مقام است ، و از آگاهى تا به گستاخى هزار منزل است ، و اين جمله بر صد ميدان نهاده آمده ، و اللّه المستعان . « 1 »
خواجه در صد ميدان معتقد است كه سرآغاز حركت سالك - ميدان اوّل - توبه است و منتهاى سيرش - ميدان صدم - فنا .
و امّا منازل السائرين الى الحقّ المبين : كتابى است با نثر جذّاب عربى كه آن را 27 سال پس از تأليف صد ميدان يعنى به سال 475 ه . ق نگاشته است . جداى از عمق و پختگى مطالب ، زبان و . . . اين دو كتاب در 51 موضوع مشترك و در 49 عنوان متفاوتند .
منازل داراى ده قسم و هر قسم شامل ده باب است . كتاب با قسم بدايات و باب يقظه آغاز و با قسم نهايات و باب توحيد به پايان مىرسد .
هامش
( 1 ) . صد ميدان ، صص 17 - 16 .