( 157 ) « كنت نبيّا و آدم بين الماء و الطين » : « من آنگاه كه آدم در مرحلهء آب و گل بود ، پيامبر بودم » نگر : بحار الأنوار ، ج 16 ، ص 402 ؛ ج 18 ، ص 278 ؛ ج 65 ، ص 27 ؛ ج 98 ، ص 154 ؛ عوالى اللئالى ، ج 4 ، ص 121 ؛ مفتاح الفلاح ، ص 41 و مناقب آل أبى طالب ، ج 1 ، ص 214 .
( 158 ) عبارت « لا تأسوا على ما فاتكم » اقتباسى است از آيهء 23 سورهء حديد كه مىفرمايد : « لكيلا تأسوا على ما فاتكم » : « تا بدانچه از شما فوت شده ، اندوه مخوريد . »
( 159 ) « المجتهد يخطئ و يصيب » يعنى « مجتهد گاه خطا مىكند و گاه به واقع مىرسد . » اين يك قاعدهء اصولى و فقهى است و اشاره به اين دارد كه تمامى ادلّهاى كه مجتهد براى استنباط احكام شرعى به كار مىبندد ، يقينى نيست و بهطور قطع وى را به حكم واقعى موضوعات نمىرساند ، بلكه برخى از ادلّه مانند اخبار واحدى كه راوى آنها ثقه و مورد اطمينان است ، ظنّى است .
ازاينرو ، امكان دارد او را به حكم واقعى نرساند و به خطا برود . مواردى كه به حكمى شك داريم و دليل قطعى نداشته و به اصول عمليه چون برائت ، استصحاب يا احتياط عمل مىكنيم نيز اينگونه است .
( 160 ) اين سخن جنيد كه : « العبد إذا كسّف نفسه صار عبدا و إذا لطف صار ربّا » بدين معناست :
« بنده آنگاه كه نفس خود را تيره ساخت ، برده مىشود و آنگاه كه تلطيفش كرد ، خدايى مىشود . »
( 161 ) « لا يحمل عطايا الملوك الّا مطاياه » : « عطايا و بخششهاى پادشاهان را جز استرانشان حمل نكنند » مأخذ اين سخن يافت نشد .
شرح مثنوى ( فارسى ) — صفحة 437
مساهمون: على اوجبى
ص٤٣٧