آخوند ملا صدرا در اسفار ج 3 ص 166 ط اول فرمود : معرفة النفس مفتاح خزائن الملكوت .
اسكندر ذو القرنين فرموده است : نظر در آيينه صورت انسان را نشان مىدهد و نظر در دفتر حكماء حقيقت و باطن روح انسانى را پديدار گرداند .
حال اشارتى كنيم بدين كه چرا برخى از حكما معرفت نفس انسانى را حمل بر محال نمودهاند كه من عرف نفسه فقد عرف ربه . عارف شيرازى فرمود :
چيست اين سقف بلند سادهء بسيار نقش * زين معما هيچ دانا در جهان آگاه نيست
نفس ، سقف سادهء بسيار نقش است كه به لحاظى معرفت به آنكه ذاتا و صفتا و فعلا چون خالق خويش است ، ساده و در عين حال بسيار نقش و كل القوى است - در عين وحدت كثير است - وليك به جهت اينكه معرفت به كنه وى متعذر مىباشد ، معمائى است كه هيچ دانايى از رمز آن پرده برنداشته است و بدين سبب است كه حديث « من عرف نفسه . . . » را بر محمل محال استوار دانستهاند و معرفت بارى را به طريق اولى نيز .
9 . حاجى سبزوارى - رضوان الله تعالى عليه - در حكمت منظومه فرمود :
النفس فى وحدتها كل القوى * و فعلها فى فعله قد انطوى
10 . بعضى از مشايخ فرمودند : انسان بطور مطلق و خاصه سالك الى الله آنچه را در اثر رياضت بدست مىآورد همه و همه ثمرات شجرهء وجود اوست و از باطن وى براى او به منصهء ظهور مىرسد و چيزى در خارج نيست تا گوييم فلان از خارج از خويش چنين يافت . و اگر لوح نفس انسانى خالى از نقوش رهزن و خيالات كاسده و تخيلات باطله باشد ، نقوش عاليه سراى مجردات و مفارقات نورى را در او منعكس مىگردد و حجابى مر انسان را جز ذنوب وى و خود او نيست .
سعدى حجاب نيست تو آيينه پاك دار * زنگار خورده چون بنمايد جمال دوست ؟ !