پايان سخن در مجملى از قول اهل دانش كه مطابق مطلب اهل توحيد باشد
پوشيده نيست كه هرچه در عالم موجود است به امر الهى موجود است كه :
« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ »
« 1 » و موجودات عالم بتمامه منحصر است در [ 7 ] سه مرتبه : يكى مرتبهء عقل ، يكى مرتبهء نفس ، يكى مرتبهء طبيعت . و عقل اوّل مبدعى است كه از ابداع مبدع به حق - جلّ و علا - به وجود آمده به امر حقتعالى .
پس وجود عقل از امر به مرتبهء دومين است ، و وجود نفس از عقل و امر به مرتبهء سومين است ، و وجود طبع از نفس و عقل و امر به مرتبهء چهارمين . و يك و دو و سه و چهار ، ده باشد .
« تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ »
« 2 » و اين تمامى آفرينش است . و چون عقل به مرتبهء سوّم است ، پس در اشخاص اين عالم به سه مرتبه رسيد : نباتى و حيوانى و ناطقه . و چون طبع به محل چهارم است ، به چهار مرتبه مقرر افتاد : گرمى و سردى و ترى و خشكى ، كه در حيوان صفراست و بلغم و خون و سودا . پس عالمى با اين همه كثرت و تعدد منحصر شد اصولش در اين معدود كه تمام منشعب از آن شده . و مراتب سهگانهء عقل و نفس و طبع فى الحقيقة مراتب يك جوهر است كه به حسب اثر و صفت سه مرتبه يافته ؛ چنانچه از پيش گذشت . و ببايد دانست كه بنا بر مذهب اهل تحقيق از متكلمين و حكما هرچه در نفس دانا درآمد ، آن موجود است در نفس او به طريق تمثل ، نه ظرفيت . پس هرگاه كه صورت عالم در نفس دانا به اين وحدت اصل وجود يابد ، نفس دانا عالمى نورانى شود و موجود « 3 » مجرد زائل نمىشود ، پس هميشه و مخلد باشد . « 4 » و الحمد لله رب العالمين و صلى الله على محمد و آله اجمعين .
تمام شد رساله از تحرير فى التاريخ بيست و چهارم ذىقعده سنهء 1019 در بلدهء معظمهء احمدآباد حميت عن الآفات و الفساد .
هامش
( 1 ) . ص ، 83 .
( 2 ) . بقره ، 197 .
( 3 ) . اساس : موجود در مجرد .
( 4 ) . مج : مخلد باشد چنانچه دولت دو جهانى اين سردفتر ايوان جهاندارى مخلد و مؤيد است ، اميد كه حق جل و علا شاهد دولتش به پيرايهء معدلت و رأفت هميشه آراسته ، و از كامرانى محفوظ دارد . و ملك و ملت را از پرتو آفتابپرورش و مهرگسترش . . . و محفوظ به حق محمد و آله ( ص ) . تمام شد رساله مستطاب خواجه محمد دهدار . حمد خداى را ج س 1299 ه ق .