همگى خود را متعلق به آن مىسازد . و تعلق به لذت جسمانى مانع تعلق به لذات روحانى است . پس حكم صوم و اكثر محرمات ظاهر باشد ؛ خصوصا شراب كه تقويت قواى حيوانى مىكند و قواى نفسانى را ضعيف مىسازد .
و حكمت در نماز آن است كه چون ميانه بدن و روح تعاشق است و هريك از ديگرى قبول اثر مىكند ، پس اين عمل كلى شامل را با خشوع و خضوع قرار فرمودند « 1 » تا روح از آن متأثر شود و به مبدأ توجه نمايد كه « الصلاة معراج المؤمن » « 2 » . و تأثر بدن از كيفيات نفسانى ، چون نفع از ديدن آب است صاحب يرقان را و مضرت ديدن سياهى سوادى را و حمرت خجل و صفرت از اين جهت است . و چون نفس نيز از افعال و كيفيات بدنى متأثر مىشود ، پس حكمت نماز ظاهر باشد .
اما سرّ وضو و غسل و حكمت آن چون وجه را به معنى حقيقت اطلاق مىكنند و دست و پاى مظاهر صفات قدرت و اراده و فعل است ، پس در سرّ شستن آنها اشعار است به پاك ساختن دل خود از نسبت وجود اين امور ، و بالكلّيه در ذات و صفات و افعال معبود حقيقى مستهلك داشتن و چون مسامات روى و اطراف به چرك و فضلات مسدود مىشود و موجب ارتفاع بخار روى مىشود به دماغ و اين مشوّش روح است و مانع از توجه تام به عالم روحانى و رطوبت آب و شستن ازالهء آن اوساخ مىكند ، پس حكمت وضو ظاهر باشد . و در علم طب ثابت شده كه حركت جماعى توليد بوى بدى مىكند كه از داخل بدن به خارج بدن مىآيد ، پس غسل رفع آن مىنمايد تا شايسته توجه به عالم قدس و طهارت شود و سرّ در توجه به كعبه كه به علم رصد مقرر شده كه محاذى مركز ارض است ، ظهور نسبت مكانى است به حقيقة الحقائق . و حكمتش آنكه توجه به هر جهتى را خاصيتى است به حسب نسبت علوى ؛ چنانچه توجه به جانب قطب جنوبى و سهيل به جهت سهولت ولادت بسيار مؤثر است و به تجربه معلوم شده كه اكثر حيوانات
هامش
( 1 ) . مج : اين عمل شامل بر خشوع و خضوع قرار دادهاند .
( 2 ) . روضة المتقين ، مجلسى بزرگ ، ج 2 ، ص 6 . رسالهء عمليه ، ص 50 . بحار الانوار ، ج 82 ، ص 303 .