همچنين وارد است كه اوّل مخلوقات ، عقل است و حكما موافق اين مىگويند . و نيز وارد است كه : « انا من الله و الخلق منّى » . و اخبار ديگر بسيار است كه مشعر است بر اينكه موجودات از نور محمّد خلق شده و كيفيت اين خلق به ذوق و كشف صوفيه [ و ] عرفا ، و تصور و تفكر علما و حكما به طريق تعقّل است . پس اين عالم از تعقّلات روح محمّدى صلّى اللّه عليه و آله و سلم - كه عقل كل [ 2 ] عبارت از اوست ، ناشى شده باشد و تمام صور علمى باشند ؛ چنانچه در كتب تصوف و حكمت مسطور است . همچنين اعمالى كه آن را در شرع قرار فرمودهاند ، همان است كه روح محمّد از جانب حق دانسته . و اين محمّد ، همان مخلوق اول است و علمش همان علم .
پس آنچه در اين نشئهء جزئى از علمش صادر شده ، متحد باشد با آنچه در آن نشئهء كلى از علمش حاصل آمده و ظهور به حسب مظاهر متغاير مثلا همان فرد علمى كه در مرتبهء كلى موجب تعيّن صورت جمادى شده ، در اين مرتبهء جزئى موجب تعيين فعل صوم آمده ؛ و اللّه اعلم . و الحىّ يكفيه الاشارة « 1 » و آن مرتبهء جزئى را قوس وجود نامند و اين مرتبه قوس علم . پس وجود عالم بأسرها وجود شرع باشد . پس معرفت آن است كه بر نهج شرع باشد . و از اينجاست كه گفتهاند كه اعتقاد مطابق واقع مىيابد . زيرا كه واقع همان شرع است . پس مطابق شرع ، مطابق واقع است . و كريمهء
« فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ »
« 2 » نيز به اشاره ، مصحح اين مطلب است ، و تفاوت درجات افراد انسان به حسب تفاوت در اين معرفت است كه ايمان عبارت از آن است . پس ايمان ، حاصل و غرض از خلقت عالم باشد و جميع انبياء همين به خلق آوردهاند . پس اگر سلاطين عالىمقدار در ترويج شرع مبين و تقويت علم دين و تربيت طلبهء علم بكوشند تا موجب آن شود كه همه كس را اصول دين به دليل و يقين حاصل شود ، بىشك از ثواب انبياء بهرهور خواهد بود . و للّه الحمد و المنّة كه معلم اين صفت بر قامت استقامت اين معلم مدرسهء شاهى و مفتى مذهب جهان پناهى آراسته و پيراسته اوست ، و هميشه انجمن سلطنتش به شمع جمع اهل فضل افروخته و خازن همّت و الا نعمتش
هامش
( 1 ) . كذا .
( 2 ) . روم ، 30 .