مىشود .
و نور كواكب ذاتيست ، الّا جرم ماه كه تيره است و نور او از آفتابست . و در وقت اجتماع روى تاريك ماه مواجه « 15 » ماست و روى روشن او مواجه آفتاب ، و دايرهء ضوء كه فاصل است ميان روشن و تاريك منطبق است بر دايرهء رؤيت كه فاصل است ميان مرئى و غير مرئى . و چون از هم گذشتند ، اين دو دايره « 16 » تقاطع كردند و « 17 » هلال پيدا شد و به قدر انفراج دايرتين روشنى مىافزايد ، تا وقت مقابله كه باز دايرتين متطابق شدند « 18 » و بدر مرئى شد و بران منوال كه نور « 19 » زياده مىشد ، نقصان مىپذيرد تا باز تطابق دايرتين تحقّق يافت و محاق شد . و در وقت اجتماع اگر ماه حايل شود ميان بصر و آفتاب ، چنان نمايد كه آفتاب بىنور شده و آن كسوف است و در وقت استقبال اگر زمين حايل گردد ميان ماه و آفتاب ، ماه بىنور شود و آن خسوف است .
و اكثر برانند « 20 » كه كواكب را رنگ هست « 21 » : زحل را كمودت و مشترى را بياض غير خالص و مرّيخ را حمرت و زهره را بياض صافى و عطارد را صفرت . و بعضى برانند كه اين اختلاف اضواء است ، نه اختلاف الوان . و محو قمر كواكب صغار مظلمه است كه در جوف اوست ، يا او به مثابهء « 22 » آئينهء است و شبح جبال و بحار به او منعكس مىشود . و خواجه نصير الدّين « 23 » در تذكره اختيار اوّل كرده و در شرح اشارات اختيار ثانى . و مجرّه كواكب صغار متقاربه است « 24 » كه يك لخت مىنمايد .
فتح
عناصر چهارند : خفيف مطلق حارّ يابس كه آتش است ، خفيف مضاف حارّ رطب كه هواست ، ثقيل مضاف بارد رطب كه آبست ، ثقيل مطلق بارد يابس كه خاك است ؛ و اين
هامش
( 15 ) .F: متوجه .
( 16 ) .G: + و .
( 17 ) .G: - و .
( 18 ) .E: شوند .
( 19 ) .F: + ماه .
( 20 ) .E: بدانند .
( 21 ) .E: است .
( 22 ) .CG: بمثال .
( 23 ) .D: + طوسى .
( 24 ) .F: متقاربهاند .