نباشيم . و مثل اين سخن در حصر عقول در ده و مقولات « 1 » عرض در نه و حواسّ ظاهره در پنج مىگويند « 2 » . و صاحب تحفه بر آنست كه اكتفا به افلاك « 3 » سبعهء سيّاره مىتوان كرد بهآنكه ثوابت در ممثّل زحل « 4 » و دواير بروج بر محدّب « 5 » ممثّل زحل فرض كنيم و مجموع افلاك سبعه « 6 » را يك نفس باشد « 7 » كه ايشان را حركت دهد به حركت اولى و فلك سابع را نفسى باشد كه او را حركت دهد به حركت ثانيه و دواير بروج متحرّك باشند به حركت سريعه ، نه بطيئه . و در تحفه چند فلك جزئى غير « 8 » اينكه مذكور شد و ميان جمهور مشهورست مىآورد ؛ اگر همّت عالى دارى ، از آنجا بطلب .
و ارباب هيئت از دانستن حركات و اوضاع كواكب برصد و غير « 9 » آن افلاك « 10 » كه اين امور به آن منتظم و متّسق تواند بود اثبات مىكنند ، و اگر كسى تواند « 11 » كه بوجهى دگر « 12 » اين امور را منتظم دارد « 13 » ، منعى نيست ؛ و لهذا بعضى ضبط احوال شمس بتدوير و حامل موافق مركز كردهاند . ظ :
چيست اين سقف بلند سادهء بسيار نقش * زين معمّا هيچ دانا « 14 » در جهان آگاه نيست
و هيئت فنّى « 15 » لطيف و علمى « 16 » شريف است . امام فخر الدّين در تفسير كبير گويد :
« عمر بن « 17 » خيّام پيش عمر انبيرى « 18 » مجسطى مىخواند . بعضى فقها گفتند : اين چيست كه شما مىخوانيد ؟ گفتند : تفسير
أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها
« 19 » مىگوئيم . » « 20 »
هامش
( 1 ) .F: معقولات .
( 2 ) .A: مىگويد .
( 3 ) .F: بر افلاك .
( 4 ) .CDF: - در ممثل زحل .
( 5 ) .B: + و .
( 6 ) .F: سابع .
( 7 ) .F: نفسى بايد .
( 8 ) .F: + از .
( 9 ) .F: + اين .
( 10 ) .F: + را .
( 11 ) .E: مىتواند .
( 12 ) .CDG: ديگر .
( 13 ) .C: سازد .
( 14 ) .DF: عاقل .
( 15 ) .DE: فن .
( 16 ) .E: علم .
( 17 ) .C: - بن .
( 18 ) . در همهء نسخ بدون نقطه ، مقصود ابو الحسن بن انبارى ، - درّة الأخبار : 61 .
( 19 ) . ق : 6 .
( 20 ) . تفسير كبير 4 : 200 .