مراتب معنوى نموده و از اماجد محققين و اعاظم عارفين گرديد و مدتى به طريق سياحت در ولايات گردش گزيد . صاحب چندين هزار بيت متين است و مثنوياتش پسنديدهء موجدين است به زعم فقير [ . . . ] . » « 4 »
« پيرجمالالدين احمد از اهالى اردستان و مردى بزرگوار و مرتاض و ذاكر بوده و ارادت به پيرمرتضى على اردستانى داشته . پيرجمالالدين سيدى بزرگوار بوده و مدتها زيارت و سياحت مىنموده وقتى در مكه معظمه به ملاقات يكى از مشايخ نقشبنديه گفته الحمد اللّه كه ما جمال اللّه را ديديم چون پيرجمال پشم شتر پوشيده بود او جواب گفته للّه الحمد كه ما نيز جمال اللّه را ديديم [ . . . ] . در سنهء 879 وفات يافت در كتابى ديدم كه گفتهاند شهيد شده . و اللّه اعلم بالصواب . » « 5 »
معصوم على شاه نعمت الهى ( نايب الصدر ) در طرائق الحقائق ( پايان تأليف در 1318 هجرى قمرى ) فقط اندكى از گفتههاى رضا قلى خان هدايت را تكرار و هفت بيت از اشعار پيرجمالى را ذكر كرده . « 6 »
پس از معصوم على شاه ديگر ذكرى از پيرجمالى نمىيابيم تا مىرسيم به دورهء معاصر . در اين دوره ، تا جائى كه تحقيق شد ، برجستهترين كسانى كه پيرجمالى را نام برده و دربارهء مسلك و هنرش عقيدهاى اظهار كردهاند عبارتند از دانشمندان زير :
مدرسى تبريزى در ريحانة الادب ( تأليف 33 - 1324 هجرى قمرى ) چند سطرى دربارهء پيرجمالى نگاشته كه متضمن نكته و مطالب تازهاى نيست . « 7 »
ر . آ . نيكلسن در مقالهء نسبتا مفصلى كه با عنوان « پيرجمال » به انگليسى نوشته « 8 » ( تأليف در 1922 ميلادى ) ، ظاهرا نخستين كسى است كه او را به غربيان شناسانده . در اين مقاله ، نيكلسن پس از ذكر اطلاعات اندكى دربارهء پيرجمالى ، محتويات كليات خطى او را كه تازه به تملك كتابخانهء ديوان هند درآمده بود ، معرفى ، و در پايان نمونههائى از اشعار او را ( با ترجمهء انگليسى ) ذكر كرده است . دربارهء مسلك و هنر پيرجمالى چنين مىگويد :
« اين موضوع كه وى صوفى برجستهاى بوده از اين نكته استنباط مىشود كه وى نام خود را به يكى از طرائق درويشان ، يعنى طريقهء پيرجماليه ، داده است . با قضاوت از روى چند فقرهاى كه خواندهام ، معتقد نيستم كه پيرجمال مؤلف مبتكر بزرگى باشد . مع ذلك ، آثار او ، به ويژه مثنويهايش ، حاوى مقدار زيادى مطالب براى مطالعهء تصوف در قرن پانزدهم ميلادى است و شايد به زحمت مطالعهء دقيق آنها بيرزد [ . . . ] تا جائى كه من مىتوانم قضاوت كنم ، رباعيات پيرجمال حسن و ارزش ادبى فوقالعادهاى ندارد . »
ابن يوسف شيرازى در فهرست كتب خطى كتابخانهء مجلس شوراى ملى ، ج 3 ( تأليف در ششم آبان 1320 - 7 شوال 1360 هجرى قمرى ) در مورد پيرجمالى چنين نظر داده است :
هامش
( 4 ) رياض العارفين ، ص 9 - 72 .
( 5 ) اصول الفصول ، ص 7 - 485 .
( 6 ) طرائق الحقائق ، ج 2 ، ص 355 .
( 7 ) ريحانة الادب ، ج 1 ، ص 3 - 312 .
( 8 ) عجبنامه ، ص 370 - 364 .