كرده است از براى مجازات آن بنده و از براى عوض از اعمالش .
و اين بر سبيل امتنان است از آنكه بنده را طاعت سيّدش واجب است و امتثال اوامرش لازم ، لاجرم در مقابلهء اعمالش چيزى دادن عين رحمت و محض امتنان باشد . پس ايجاب كرد حقّ سبحانه و تعالى اين وجوب را از براى بنده بر نفس خويش تا مستحق شود بنده بدان اعمال ، رحمتى را كه حقّ بر نفس خويش ايجاب كرده است از روى امتنان .
و من كان من العبيد بهذه المثابة فإنّه يعلم من هو العامل منه .
يعنى هركه از بندگان در آن مثابه باشد كه از براى او حقّ بر نفس ايجاب رحمت كرده باشد . هرآينه دل او به نور حقّ منوّر باشد و به مقام محبوبى حقّ مظفّر ، كما قال تعالى
فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ
لاجرم حقّ سبحانه و تعالى سمع و بصر چنين بنده باشد چنان كه حديث قدسى بدان ناطق است . پس اين بنده به يقين داند كه عامل حقيقى در نفس او حق است كه به حكم
وَ هُوَ مَعَكُمْ
با اوست . چه عامل در حقيقت حقّ است و بنده او را به منزلهء آلت ، آرى ، بيت :
گيرنده به هر دستى پوينده به هر پائى * با چشم و زبان ما بينا تو و گويا تو
و العمل منقسم ( ينقسم - مقسّم - خ ) على ثمانية أعضاء من الإنسان .
و عمل منقسم است بر هشت عضو « 1 » كه دو دست است و دو پاى و سمع و بصر و لسان و جبهه ، زيرا كه به دو دست توضى و تطهّر بهجاى مىآرد ، و به دو
هامش
( 1 ) - قاضى قضاعى متوفّى 454 ه ق در ترك الاطناب فى شرح الشهاب در ترجمه و بيان حديث نبوى كه فرمود :
« أمتى الغرّ المحجّلون يوم القيامة من آثار الوضوء »
گويد : « گفت پيغامبر - ص - : امت من روى سپيد و دست و پا سفيد باشند از اثر دست و روى شستن . بدان كه ايزد تعالى چون نماز را واجب كرد نخواست كه بندگان وى به دنيا آلوده به خدمت آيند ، ايشان را فرمود كه وضو كنند ؛ و با اين چهار عضو مخصوص كرد ، زيرا كه آدم اول روى به درخت گندم كرد ، و به پاى برفت ، و به دست از درخت گندم باز كرد ، و بر سر نهاد و بر حوّاء آورد ؛ ايزد عزّ اسمه اين چهار عضو گناه كار را بفرمود شستن به گاه خدمت » ( ص 151 ) .