إنّ للّه الصّراط المستقيم * ظاهر غير خفىّ فى العموم
يعنى صراط مستقيم حضرت الهيّه راست كه جامع جميع اسماست و اين صراط مستقيم جامع ظاهر است و خفى نيست در عموم اسماى الهيّه يا ميان عموم خلايق .
تحقيق اين سخن آنست كه اسم الهى چنان كه جامع جميع اسماست ، و اين همه اسما به احديّت آن اسم متحدند ، طريق او نيز جامع جميع طرق اسماست ، اگرچه هريكى ازين طرق مختصّ است به اسمى كه ربّ مظهر اوست . و آن مظهر ازين وجه عبادت آن ربّ به تقديم مىرساند و سبيل مستقيمى را كه مختصّ است بدان اسم مسلوك مىدارد و جامع همه آن سبل سبيلى است كه افضل رسل اعنى مظهر محمّدى بر آن سلوك مىكند و آن طريق توحيد است كه همه انبيا و اوليا برآنند و سائر طرق ازو متفرع و منشعب مىگردد و لهذا حضرت خواجه عليه السلام در بيان اين معنى خطّى مستقيم كشيد و در دو طرف او خطوط متفرّقه اخراج كرد و آن خطّ اول را كه اصل است صراط جامع مستقيم داشت و خطوط مايله خارجه را سبل شيطان انگاشت « 1 » .
فى كبير و صغير عينه * و جهول بأمور و عليم
يعنى ذات و هويت در هر كبير و صغير و عليم و جهول متحقق است چه هيچ ذره بىذات او موجود نتواند بود . و چون صراط مستقيم او راست پس هر
هامش
-سَبِيلِهِ . . .( سوره انعام - آيه 154 ) نقل كردهاند . و از اينجا وجه افراد نور ، و ظلمات به صورت جمع در آيات قرآنى دانسته مىشود فافهم .
( 1 ) - مرحوم نراقى در مشكلات العلوم گويد : « مشهور است كه از حضرت امير المؤمنين صلوات اللّه و سلامه عليه پرسيدند كه در قرآن مجيد به طريق معمّى اسمى بيرون مىآيد ؟
فرمود : بلى ، در آيه« ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِهاكه در سوره هود واقع است اسم هود به طريق معمّى بيرون مىآيد ، زيرا كه لفظ « هو » چون أخذ كند و بگيرد ناصيه دابه را كه دال باشد هود مىشود » ( مشكلات العلوم - چاپ اول سنگى - ص 119 ) .