و مبادى افعال است اما چون اسما حقايق الهيّه است كه مخفى بود از عالمين و ظهور او حاصل نمىشود جز به آثار و افعال ، چنانچه ظاهر نمىشود سعادت عبد و شقاوتش إلّا به افعال او از آنكه افعالش معرفات سعادت و شقاوت است ، شيخ قدّس اللّه سرّه اسناد كرد اثبات را به افعال ، چه اگر از حق سبحانه و تعالى ظاهر نشود لطفى و رحمتى نزد ما ظاهر نشود كه او لطيف است و رحيم و اتصاف او بدين دو اسم متحقّق نگردد .
و هى أنت و هى المحدثات .
ضمير اول عائد است به اسما و دوم به افعال يعنى اين اسماى الهيّه عبارتست از اعيان ثابته پس « أنت » عبارت است از عين هريكى از موجودات چنان كه در قول سهل قدّس اللّه سرّه به تقديم رسيد كه إنّ للرّبوبيّة سرّا و هو أنت خطاب هر عين راست ، و مىشايد كه خطاب مر حقيقت جامعهء انسانيّه را باشد از براى احاطهء او جميع اسما و حقايق عالم را . يعنى اين اسما به اعتبار كلّ مجموعى توئى و افعال صادره از او حوادث است .
و ببايد دانست كه اسما را صور علميّه است و آن صور حقايق و اعيان ثابته است و آن صور گاهى عين اسماست به حكم اتحاد ظاهر و مظهر ؛ و گاهى غير او و لهذا گفت : و هى انت يعنى اين اسما عين و حقيقت تست به اعتبار اوّل :
فبآثاره سمّى إلها و بآثارك سميّت سعيدا .
يعنى حق به آثارش كه « مالوه » است مسمّى شد به « إله » چنان كه ربّ به مربوب مسمّى گشت به ربّ ؛ و انسان به آثار مرضيّهء خود مسمّاست به سعيد و به غير مرضيّه به شقى .
فأنزلك الحق تعالى ( فانزلك اللّه تعالى - خ ) منزلته إذا أقمت الدّين و انقدت إلى ما شرعه لك .
پس حقّ در تحقّق كمال تو به افعالت ترا تنزيل كرد بهمنزله نفس خود ، چه كمال او به الهيّت است و آن متحقّق و ظاهر نمىگردد مگر به افعال و آثار كه آن
شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — صفحة 447
مساهمون: حسين بن حسن خوارزمي
ص٤٤٧