و ايشان در ترك هر دو را يكى مىدانستند چگونه باشد ؟ جواب : پس بدان ، آن را كه ما مجمل باسم آخرت ياد مىكنيم ، خداوند ، سبحانه و تعالى ، آن را بتقسيم و تفصيل ياد مىكند :
« لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ »
، « 2 » و جائى ديگر باسم آخرت مىخواند ، كه
« مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ »
، « 3 » و جائى ديگر عاقبت آن را عقبى مىخواند ، چنان كه گفت
« أُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ »
. « 5 » پس اوّل و اوسط و آخر آن از اين سه بيرون نيست ، و اين جمله را آخرت مىخوانند ، و غيب غيب غيب نيز مىگويند . و اين جمله كه ياد كرده شد ، محدث و مخلوق آمدند ، و مخلوق غير خالق باشد . چون غيريّت لازم شد ، در ترك هر دو را برابر داشتند ؛ بلكه ايشان چنان مىگويند : به نزديك ما اين آخرت هم از دنياست .
و آنچه مىگويند به ادله و براهين مىگويند ، بنا بر آنكه مصطفى ، صلوات اللّه عليه ، از نفخ صور و طامّهء كبرى شرح مىگفت كه « خلق قيامت همه عور و برهنه و گرسنه و تشنه باشند .
عايشه ، رضى اللّه عنها ، سؤال كرد : يا رسول اللّه ، زنان همه برهنه باشند ؟ گفت : آرى ، يا عايشه ، امّا در آن وقت مرد نداند كه مردست و زن نشناسد كه وى زنست » . يعنى همه مشغول قيامت باشند كه هيچ كس را از احوال خود پرواى كس نباشد . پس بر اين دليل وقت حساب و عبور بر صراط هم مشغولى به غير حقّ باشد ، يعنى خلق قيامت مشغول باشند تا افعال و احوال و حركات و سكنات ايشان بر موافقت امور الهى و رضاى پادشاهى مىافتد يا نه . ديگر ، عقبى كه عاقبت كار كافران و مسلمانانست ، و مراد از آن بهشت و دوزخ است ، كه آن را غيب غيب غيب مىگويند ، و كار خلايق و مأواى ايشان از اين بيرون نيست ، آنها را كه مؤمنان و مسلمانانند ، مأوى بهشت آمد ، چنان كه خداوند تعالى در كلام مجيد خود مىفرمايد ، كه
« وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى »
، « 20 » و آن را وعده بحور و قصور و غلمان و ولدان و كوشك و ايوان مىدهد . لا بدّ چون خداوند
هامش
( 2 ) ( 2 ، 3 ) - سورهء 75 ( القيامة ) آيه 1
- -
( 3 ) ( 3 ، 4 ) - سورهء 3 ( آل عمران ) آيهء 146 / 152
- -
( 5 ) ( 5 ، 6 ) - سورهء 13 ( الرعد ) آيهء 35
- -
( 20 ) - سورهء 79 ( النازعات ) آيهء 40 الى 41