به وصلت كجا ره توان برد * به ما تا ذرهاى از مايى ماست
هيولى ماده بىتعين ، مادهء اوليه جهان جسمانى كه محل استحاله و انقلاب است . فلاسفه هيولاى افلاك را متفاوت از هيولاى عناصرى دانند . چه انقلاب در افلاك صورت نبندد .
برخى هيولى را قديم مىدانند و استدلال مىكنند كه خدا هميشه صانع بوده و هيچگاه بىصنع نبوده است و چون خود قديم است و هيولى پديدآوريدهء اوست پس هيولى نيز قديم است . و چون هيولى بايد در مكان باشد لذا مكان هم قديم است . « 1 »
از نظر اهل وحدت ، هيولى ذات هر دو عالم است ، ذاتى است بىحد و نهايت و غير قابل تجزيه و تقسيم . « 2 »
( ب : توضيحات ضرورى در مورد قسمتهايى از متن )
( 1 - ص 46 س آخر ) و ما توفيقى الا . . .
آيهء 88 از سورهء هود
« قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ رَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ ما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا . . . »
( 2 - ص 49 س 1 )
بعضى مىگويند كه جوهر اول . . .
در اينكه اولين موجود و مخلوق كدام است ، اختلافنظر وجود دارد .
در اين مورد احاديثى نقل شده است مثل ان اول ما خلق الله العقل ، اول ما خلق الله نورى و . . .
حكماى متقدم اعتقاد داشتند كه اولين موجود مىبايستى جوهر باشد به دليل اينكه جوهر در مرتبه وجود نيازمند موضوع نمىباشد . و اينكه كدام يك از جواهر خمسه مخلوق اول است نظر مختار جمهور حكماى مشاء آن است كه عقل اولين موجود است .
خلاصهء استدلال آنان در موضوع مطروحه اين است كه :
هامش
( 1 ) . زاد المسافرين ، ص 103 .
( 2 ) . نسفى ، متن حاضر ، ص 79 .