بر طرف عدم رجحان نهد « 1 » كه ممكن « 2 » بوجود آيد . و عالم كه ممكن الوجود است بىمرجّحى « 3 » محال باشد كه بوجود آيد ، و چون بوجود آمد البتّه مرجّحى دارد . و آن مرجّح نيز از اين سه قسم كه گفتيم بيرون نيست : محال است « 4 » كه ممتنع باشد ، زيرا كه ممتنع آنست كه البتّه بوجود نيايد ؛ نشايد كه « 5 » ممكن الوجود باشد ، زيرا كه حال او همچون حال عالم باشد و او نيز بمرجّحى « 6 » محتاج باشد ؛ پس بايد كه واجب الوجود باشد تعالى و تقدّس .
( 63 ) و بدان كه عدم دو معنى دارد : يكى را ممتنع الوجود خوانند ، و آن « 7 » بوجود نيايد . و [ آن يكى را ممكن الوجود خوانند و آن بوجود آيد ] « 8 » . و آنچه گفتيم كه ممكن را دو طرف است ، بدان دو طرف آن نمىخواهيم كه ممكن چيزى هست موجود « 9 » كه آن چيز دو طرف دارد ؛ اگر ممكن را وجود « 10 » بودى بمرجّحش « 11 » حاجت نبودى . امّا عادت چنين رفته است كه چون « 12 » خواهند كه شرحى دهند ، اگر چه هيچ نباشد ، از روى استعارت چيزى بنا نهند و نامى « 13 » بگويند تا معلوم شود ، چنان كه قرآن « 14 » خبر ميدهد كه در ازل حقّ تعالى « 15 » بنى آدم « 16 » را كه هنوز موجود نبودند ، خطاب كرد « 17 » :
« أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ »
، گفتند
« بَلى »
. و مقصود آنست كه بارى تعالى « 18 »
هامش
( 1 ) رجحان نهد : ترجيح دهدS( 2 ) كه ممكن : تا ممكن الوجودS( 3 ) مرجحى :
مرجحS( 4 ) است : -S( 5 ) نشايد كه : نبايدF( 6 ) بمرجحى : بمرجحS( 7 ) آن :
+ نيزS( 8 ) آن يكى را . . . آيد : -F( 9 ) موجود : بوجودF( 10 ) وجود : موجودS( 11 ) بمرجحش : خود بمرجحS( 12 ) چون : اگرS( 13 ) نامى : نامS( 14 ) قرآن : + مجيدS( 15 ) تعالى : جل و علاS( 16 ) بنى آدم را : با ذراتS( 17 ) كرد : + كهS( 18 ) بارى تعالى : حق جل جلالهS