يحبّ مطيع ؟ » « 1 » . در بيشتر مكتوبات عين القضاة به اين حقيقت بر مىخوريم كه مفصّلترين آنها از صفحهء 298 تا صفحهء 302 مكتوبات كتابخانهء ملى موجود است .
يكى از مريدان قاضى همدانى كه اين سخن بيشتر از ديگران در او اثر كرده از مرشد خود براى رهائى از علايق دنيا سؤالى مىكند كه عين القضاة پرسش او را چنين پاسخ مىدهد : « بدان اى برادر عزيز و اى دوست كريم . . . كه چند كرت نوشتى كه نمىدانم از ميان كار برخاستن اولاتر است يا بمصالح خلق قيام و بنظام كار عالم مشغول بودن ؟ و من اين مسئله را چند جواب نوشتم و به مشافهه نيز گفتهام .
بدانكه اين مسئله را شعب بسيار است و در بسى اصول نظر بايد كرد كه تا استيضاح اين مسئله را از ميان اين همه اصول بتوان كرد » « 2 » .
قاضى همدانى در هر مكتوب ضمن نصيحت كلى به ترك دنيا براى آخرت ، توجّه مريدان را به اصلاح بعضى از اخلاق ناپسند و افكار بيهوده جلب مىكند و مىگويد :
« شهوت و غضب و حسد و حقد و حب مال و جاه و ريا الى سائر اخلاق ذميمه مدبران را سبب آنست تا از آفتاب هيچ چيزى ندارند تا در ظلمات ادبار خود باز مانند » « 3 » .
جاى ديگر مىگويد : « فلما زاغوا ازاغ اللّه قلوبهم فراموش مكن . . . و ياد دار . . .
تابش آفتاب نه به علت بود ، اما از تو قبول آن حديث نيامد . . . الا فتعرضوا شرط تست كه نفحات الطاف ازلى را انقطاع محال است . . . جهد كن كه به خود مشغول باشى و دل خويش را در عربده مكن و جفائى مىكش كه ترا به بود » « 4 » .
عقيدهء عين القضاة بر آن بوده كه اصلاح بشر بدون يارى حق ممكن نيست لذا پيوسته مريدان را به انجام نماز تشويق مىكرد و بمناجات و دعا وامىداشت
هامش
( 1 ) - مكتوباتMص 364 .
( 2 ) - مكتوباتMص 268 .
( 3 ) - مكتوباتMص 470 .
( 4 ) - مكتوباتMص 373 و 374 .