از مسائل عرفانى يا دينى يا فلسفى را كه معمولا هر بحث آن كتابى خواهد شد در نامهاى خلاصه مىكرده و با بيانى شيوا و شرحى جامع و مفصل براى مريدان خود نوشته است مثلا مىگويد : « در شرح نيت قريب سى مكتوب نوشتم ( بعضى از اين مكتوبها بده صفحه بالغ مىشود ) و آنگاه از آن اعراض افتاد مگر امسال كه تقدير موافقت مىنمايد تا چيزى از آنچه در دل بود نوشته شود » « 1 » . اينك بعنوان نمونه يكى از تحليلات فلسفى عين القضاة را كه در شرح حديث : « نية المؤمن خير من عمله » بيان داشته است نقل مىكنيم : « عمل مؤمن يكى تواند بود در هر حالى ، اما نيّت به همه خيرات و طاعات مىرسد . پس ثواب اعمال مؤمن محدود است كه عملش محدود است و ثواب نيّت او را حدى نيست كه خيرات و طاعات در نيت او محصور نيست .
نية المؤمن خير من عمله اين بود و نية الكافر و الفاسق هم شر من عمله آن بود كه معاصى او محدود ، اما خواست او و ارادت او و نيت او در بد كردن از اندازه بيرون بود » « 2 » .
همچنين دربارهء مسألهء خير و شرّ چندين صفحه توضيح فلسفى نوشته است كه از لحاظ عمق مطلب در بهترين كتب فلسفى پيدا نمىشود . گاهى در مورد موضوعهاى عرفانى كه نتيجهء پانزده سال تجربه و تحقيق خود اوست مىنويسد : « اى دوست نوشته بودى كه امسال مطالعت مكتوبات پارينه مفيدتر است . . . ؛ بدان اى برادر كه اين ثمرهء مجالستى است كه امسال مىبود . و چيزى كه مىخوانى از مكتوبات تحقيق دان كه آنچه فهم كنى از مكتوبات من بر قدر فهم و عقل تو بود و آن را بتحقيق فهم كردن روزگارى دراز ببايد و سلوكى تمام ، چه آن ثمرهء پانزده سالهء
هامش
( 1 ) - مكتوباتMص 102 .
( 2 ) - مكتوباتMص 133 .