امور اخلاقى مستغرقند هميشه به اصول اخلاق توجه داشته است و مريدانش را بهدف اصلى زندگى متوجه مىكرده است . اين موضوع در اكثر نامههاى او گاهى باختصار و زمانى به تفصيل ديده مىشود : « اى برادر ! - اطال اللّه بقاه و سلك به السعادة فى دينه و دنياه - بدانكه آدمى را براى كارى عظيم آفريدهاند : امّا سعادت ابد خواهد و امّا شقاوت سرمد » « 1 » . و جاى ديگر همين مطلب را به صورت ديگرى نقل مىكند و مىگويد : « بدان اى برادر كه اين عمر گوهرى عظيم است و قيمت آن كسانى دانستهاند كه روز و شب پاس انفاس خود داشتهاند در طلب تعبيهء ازلى و چون كسى اين گوهر صرف كند در كارى جز سعادت ابدى و راحت سرمدى غبنى عظيم است » « 2 » اگر به اين حقيقت معترف شويم كه هدف زندگى آدمى سعادت ابدى است بر هر عاقلى فرض مىشود كه مال و جاه و علم و ساير امور دنيوى را فداى آخرت كند . اين اصل را قاضى همدانى پيوسته براى مريدان خود يادآور مىشود و مىگويد : « مال و جاه و علم زبان خود چنان كه توانى به خرج آخرت مىكن » « 3 » . دلبستگى به دنيا را نه تنها عقل ناپسند مىداند بلكه تمام انبياء و مردان خدا آدميان را از فريب و ناپايدارى آن برحذر داشتهاند ؛ عين القضاة توجه مريدان خود را بدين موضوع چنين جلب مىكرده است : « اى دوست بدان و آگاه باش . . . جهد كن تا خيرى چون كنى و از شرى بپرهيزى و چنان كه در دنيا نپسندى كه كارى كنى كه سبب هلاك تو بود ، در دين . . . با خود گوى كه صد و بيست و چهار هزار پيغمبر مرسل و نبى با تو گفتهاند كه حبّ الدّنيا رأس كلّ خطيئة چرا فرمان نكنى ، و اگر گويد نفس تو كه حبّ دين بيش است از حبّ دنيا . . . كو علامت حبّ دين ؟ كو إنّ المحبّ لمن
هامش
( 1 ) - مكتوباتMص 192 .
( 2 ) - مكتوباتMص 374 .
( 3 ) - مكتوباتMص 161 .