هم اطلاق كنند أعنى لفظ انسان و آدمى چنان كه گويند : « زيد قصير و طويل و عريض و اعمى و أصمّ » ؛ امّا كافرى و مسلمانى و سخاوت و بخل و علم و جهل ، اين مخصوص بجان باشد بىنصيب قالب ؛ امّا كوتاهى و درازى و كورى و كرى و مانند اين ، نصيب قالب باشد و جان را از آن هيچ نصيب نباشد . پس فرق باشد ميان اطلاق مجازى بر قالب ، و ميان اطلاق حقيقى بر جان و دل .
( 214 ) در اين معنى خلق سه گروه آمدهاند : گروهى از عوامّ چنين مىپندارند كه آدمى جز قالب نيست چنان كه خداى - تعالى - مىگويد :
« إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ »
؛ و جايى ديگر گفت :
« إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ »
.
و گروهى ديگر از علما ، هم جان فهم كنند و هم قالب ، چنان كه خداى - تعالى - گفت :
« وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ »
. يعنى « صوّركم بالقالب فأحسن صوركم بالرّوح » .
امّا گروهى خواصّ اطلاق انسان و آدمى را جز جان ندانند ؛ و قالب را از ذات انسان ندانند به هيچ حال ، بلكه قالب را مركب دانند ، و آدمى را كه جانست راكب و سوار ؛ هرگز مركب از ذات راكب نباشد . اگر كسى بر اسب نشيند او ديگر باشد و اسب
هامش
( 1 ) اعنىAHMPSU - BR- -
( 2 ) اماBHMRوAPSU- - اينAHMPSUاين جملهBR- -
( 14 - 3 ) موصوف . . . اماA . . . Uاما اگرB- -
( 3 ) و مانند اينAHMPSUو مانند اين صفت همهBو كرى و مانندR- -
( 5 ) بر . . . و دلA . . . Uكه قالب است و ميان . . . حقيقى كه آن جان و دل استB- -
( 7 ) مىگويدA . . . Uبيان مىكندR- -
( 7 - 8 ) سورهء 76 ( الانسان ) آيهء 2 م - - إنا . . . گفتA . . . U - R- -
( 8 ) سورهء 37 ( الصافات ) آيهء 11 ك - -
( 9 ) هم جان . . . كنندA . . . Uهمچنان فهم مىكنندB- -
( 10 ) سورهء 40 ( غافر ) آيهء 64 ك - - بالقالبBHMPRUبالقلبAS- -
( 11 ) گروهىA . . . UگروهH- - جزAMPSUبر جان كنند غير آن قالب و آدمى را جزBبر جان كنند و آدمى را جزHجز بر جان نكنند و جزينR- - ذاتA . . . UارادتH- -
( 12 ) مركبA . . . UمرگR- -
( 13 ) ذات . . . نباشدA . . . Uتن مركب باشدB- -