خداى تعالى بهتر و فاضلتر است از بندگى كردن سالى . فقيه گفت - رحمة اللّه عليه - كه هركه مىخواهد كه بداند فضل تفكّر چيست بايد كه در پنچ چيز تفكّر كند : اندر آيات و علامات او و اندر آلا و نعماى او و اندر ثواب و احسان خداى عزّ و جلّ و اندر جفاى خويش و اندر عقاب او . و امّا فكر [
b
143 ] در آيات و علامات آن است كه در قدرت خداوند عزّ و جلّ نگرد و در آفرينش آسمان و زمين و برآوردن آفتاب از مشرق و فروبردن به مغرب و درآميختن روز و شب به يكديگر و در آفرينش تن خود چنانكه خداى فرمود - جلّ ذكره - :
« وَ فِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ »
[ الذاريات / 20 ] يعنى اندر زمين نشانيهاست مر موقنان را به وحدانيّت خداوند تعالى ،
« أَ فَلا تُبْصِرُونَ »
[ الذاريات / 21 ] خود مىنه بنگريد ؟ و چون بنده تفكّر كند به آيات و علامات ، يقينش زيادت شود و معرفتش روشن شود . امّا تفكّر در آلا و نعما آن است كه بنگرد در نعمتهاى خداوند تعالى . و بعضى از حكما گفتهاند كه فرق ميان « نعما » و « آلا » آن است كه تن « آلا » ست و قوّت « نعما » ست . روى و حسن و جمال « نعما » ست و دهان از جملهء « آلا » ست و مزه يافتن از طعام « نعما » ست و پاىها « آلا » ست و صحّت و آرميدگى وى « نعما » ست و چشم آلاست و بينايى وى « نعما » ست . و بعضى گفتهاند كه « آلا » آن نعمتهاست كه پيوسته به بنده مىرسد و « نعما » دفع كردن بلاهاست از بنده ، و بعضى گفتهاند كه هر دو يكى است .
« وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها »
[ ابراهيم / 34 ] . و چون بنده در نعمتها و منّتهاى [
a
144 ] خداى تعالى تفكّر كند محبّتش زياده شود . امّا تفكّر در ثواب آن است كه بينديشد اندر آنكه خداوند تعالى مر اولياى خويش را وعده كرده است از كرامتها در بهشت . و اين رغبت و جهد در طلب عبادت زيادت كند و قوّت يابد بر آن . امّا تفكّر در احسان آن است كه بينديشد كه خداى تعالى چگونه پوشيده است بر وى گناهان وى را و در وقت عقوبت عقوبت نكرده است و وى را به توبه خوانده است ، امّا تفكّر به جفاهاى خويش بنگرد كه چندين فرمان خداى را - عزّ و جلّ - بمانده است و چند معصيت زيادت كرده است و اين تفكّر خشوع زيادت كند . و تفكّر در عقوبت آن است كه بينديشد كه اندر همى كه خداوند عزّ و جلّ كرده است مر دشمنان را در دوزخ از خوارى و عقوبت . و اين تفكّر پرستش زيادت كند و بنده چون درين پنج چيز تفكّر كند اين از آن جمله بود كه پيغامبر فرموده است - صلى