استثناى مذكور در حديث ، يعنى قوله : « إلّا أنّه لا نبيّ بعدي » ، استثناى متصل نيست كه افاده اخراج منزله نبوّت كند و به منزله إلّا النبوة باشد ، بلكه إلّا به معنى ليكن است و مفيد استثناى منقطع ، و مستثنى به استثناى منقطع چون مخرج نيست از مستثنى منه ؛ پس لازم نيست عموم مستثنى منه كه منزلت باشد . و وجه دفع آن است كه شك نيست كه اگر به جاى « إلّا أنّه لا نبيّ بعدي إلّا النّبوة » مىگفت هرآينه كلام صحيح و استثناء متصل مىبود ؛ و اگر منزلت عام نباشد لازم آيد كه نه چنين باشد . و نيز شك نيست كه مراد از اين كلام استثنا مرتبه نبوّت است ؛ و إلّا كلام خالى از فايده بود . پس واجب است كه منزلت عام باشد جميع منازل را . و از جملهء منازل هارون از موسى آن است كه متصرف در امور موسى بود ، بنابر آنكه خليفه موسى بود و شريك امرش در حيات موسى ؛ پس اگر باقى بودى بعد از موسى همان متصرّف در امور موسى بودى خواه بر سبيل استقلال و خواه بر سبيل خلافت ، و الّا عزل هارون لازم آمدى به موت موسى و انعزال نبىّ ، كه موجب اهانت است ، جايز نيست . پس اين منزلت نيز اعنى تصرّف در امور مطلقا ثابت باشد براى على - عليه السلام - نظر به پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم و چون تصرف در امور نبوت بر سبيل استقلال كه مرتبه نبوّت است در شأن على جايز نيست بنابر ختم نبوّت ، پس تصرّف بر سبيل نيابت كه مرتبه خلافت و امامت است ثابت باشد و هو المطلوب . و به اين تقرير كه كرديم مندفع شد جواب شارح مقاصد و امام فخر رازى در كتاب اربعين ؛ به منع امتناع انعزال هارون از خلافت اگر باقى بودى بعد از موسى چه انعزال از خلافت و استقلال در نبوّت موجب اهانت نيست ، و وجه دفع آن است كه منزلت هارون تصرف در امور بوده به معنى اعم ؛ اعنى خواه بر سبيل استقلال و خواه بر سبيل نيابت ، و اين منزلت به همين معنى اعم بايد كه ثابت باشد براى على - عليه السلام - و هارون اگر بعد از موسى مىبود بر تقديرى كه از خلافت منعزل مىشد و به
گوهر مراد ( فارسى ) — صفحة 537
مساهمون: عبد الرزاق اللاهيجي
ص٥٣٧