و مواعظ اگر ولات ظالمان بر اهل بيت و عاصيان حق ايشان نبودند و غرض از بيان اين ظلم و غصب آن بود كه بدانند مردم كه در زمان سلطنت ايشان امامت با ايشان نبوده بلكه با حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بود تا به دانستن اين اصل از اهل نجات باشند ، و به جهل اين مردن ايشان مثل مردن جاهليت نباشد .
و با ظهور و شهره بودن اين خطبه از آن حضرت ابن ابى الحديد بعد از آنكه « جدث » و « مظنه » كه مفرد مظان است تفسير به قبر و به موضع شيء [ ء ] كرده و « شح » را به بخل تفسير كرده و در تفسير وشحت « 1 » عنها نفوس آخرين گفته كه : اى سامحت و اغضبت و ليس يعنى هاهنا بالسخاء الّا هذا « 2 » الا السخاء الحقيقى لانه عليه السّلام و اهله لم يسمحوا بفدك الا غصبا و قهرا « 3 » .
يعنى : مسامحه كردهاند و چشم پوشانيدهاند در باب فدك نفوس ديگران و اراده نكرده است اينجا به سخا مگر اين را نه سخاى حقيقى به واسطهء آنكه آن حضرت و اهل او مسامحه نكردند به فدك مگر به عنوان غصب و جبر « 4 » .
گفته است كه : به درستى كه گفته است امير المؤمنين اين الفاظ را در موضع ديگر پيشتر و او قصد كرده است خلافت را بعد از فوت شدن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله .
اين كلام از ابن ابى الحديد با مسلّم بودن اين كلام از امير المؤمنين عليه السّلام ظاهر مىشود كه او قائل است به تكرّر اين الفاظ از آن حضرت ، و گويا ابن ابى الحديد غير فدك را در كلام امير المؤمنين عليه السّلام اشاره به خلافت گردانيده است ، و گويا سبب عدم تصريح حضرت به خلافت در اينجا به واسطهء رعايت
هامش
( 1 ) . در نسخهء خطى : سخت .
( 2 ) . در نسخهء خطى : الاهدا .
( 3 ) . در نهج البلاغه : « قسرا » به جاى « قهرا » ، و هر دو به يك معناست .
( 4 ) . شرح نهج البلاغه 16 / 208 .