يَشاءُ
« 1 » .
يعنى : و اوست كه گردانيده است شما را خليفههاى زمين يعنى : عوض گذشتگان از زمين گردانيده است و نزديك است پروردگار شما اينكه هلاك كند دشمن شما را ، و خليفه و عوض ايشان كند شما را ، پس ببينيد كه چگونه عمل مىكنيد و پروردگار توست غنى صاحب رحمت اگر خواهد مىبرد شما را و خليفه و عوض مىآرد از بعد شما آنچه را خواهد .
و اين استخلاف و تمكين در دين متأخر نشده است تا زمان ابى بكر و عمر بلكه در ايام نبى صلّى اللّه عليه و آله بوده در وقتى كه قمع اعداء او گردد كامل گردانيد دين او را و پناه مىگيريم به خدا از اينكه بگوييم كه خدا متمكن نكرد دين خود را از براى نبى صلّى اللّه عليه و آله و بعد از آن تلافى كرد آن را تلافىكننده بعد از وفات آن حضرت .
و هر تمكينى بسيارى فتوح و غلبه بلدان نيست به واسطهء آنكه اين موجب اين است كه دين اللّه تعالى متمكن نشده تا امروز به واسطهء آنكه ما مىدانيم به بقاء ممالك كفر بسيار كه فتح آن نكردهاند مسلمانان .
و باز لازم مىآيد كه تمكين در زمان معاويه و كسى كه بعد از او بوده از بنى اميه زياد باشد از تمكين آن در زمان نبى صلّى اللّه عليه و آله و خلفا چه ايشان فتح بلادى كردند كه قبل از آن مفتوح نشده بود .
و تأييد بودن استخلاف به اين معنى كه ذكر كردهايم مىكند نه به آن معنى كه ذكر كردهاند آن را عموم الدّين در آيه « 2 » .
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) : 133 .
( 2 ) . سفينة النجاة : 160 .