قديمتر باشد به زبان فارسى موجود نيست و تا حدّى كه اطّلاع داريم جز كتابى كه ايرانيها در اخبار مقنّع « 1 » معروف صاحب ماه نخشب به فارسى ساخته بودند و ابو ريحان آن را به عربى ترجمه كرده بوده ( الآثار الباقيه ص 211 ) كتاب معروف ديگرى به فارسى در باب ملل و نحل مشهور نشده است .
صاحب بيان الاديان از معاصرين ابو معين ناصر بن خسرو قباديانى شاعر مشهور بوده كه در سال 481 فوت كرده است و در صفحهء 54 و 55 از متن حاضر دو بار اشاره به او و مقام و بعضى از تأليفات و حوزهء انتشار تبليغات آن شاعر داعى هست كه در نهايت اهمّيت است و اين قديمترين جائى است كه از ناصر خسرو ، يعنى چهار سال بعد از فوت او ، حكايتى هست و شايد ابو المعالى كه خاندان او مقيم بلخ بودهاند شخصا ناصر خسرو را مىشناخته و در اخراج او از آن شهر خود يا كسانش دخالت داشتهاند و از اينكه در حقّ او مىگويد كه : « او ملعونى عظيم بوده است » شايد بتوان اين نكته را تأييد نمود .
كتاب بيان الاديان با وجود فارسى بودن چندان ميان مردم ايران شهرت نداشته و كسى آن را زياد نمىشناخته و تا آنجا كه اطّلاع داريم فقط مؤلّف تبصرة العوام كه در نيمهء دوّم قرن ششم تأليف شده ظاهرا آن را در دست داشته و بدون تصريح بعضى مطالب را كه احتمال نقل آنها از بيان الاديان مىرود از اين كتاب برداشته است ، مثل فقرهء راجع به فرقهء ناصريّه ، اصحاب ناصر خسرو شاعر ، كه در هيچ كتاب ديگرى غير از بيان الاديان مذكور نيست و غيره .
از قارئين محترم متمنى است كه اگر به وجود نسخهء ديگرى از بيان الاديان دسترسى دارند لطفا نگارندهء اين سطور را مسبوق سازند تا در تكميل اين نسخه كه ناقص است اقدام شود و باب پنجم آن نيز كه يكى از مهمترين قسمتهاى آن بوده و در نسخهء ما نيست براى استفاده در معرض مطالعهء عموم فارسى زبانان گذاشته شود . « 2 »
در پايان اين مقدّمه بر ذمهء نگارنده فرض است كه تشكّرات خالصهء خود را از جناب آقاى حاج امين التّجار اصفهانى كه مخارج طبع اين كتاب و كتاب تبصرة العوام را كه
هامش
( 1 ) - اصل : مقفّع كه ظاهرا غلط مطبعى است قياسا تصحيح شد . ( م . د . ) .
( 2 ) - خوشبختانه باب مذكور به دست آمده و ضميمهء چاپ حاضر شده است . ( م . د . ) .