باب « مقدار و اجل » رسالهاى علىحده تأليف كرده كه در همان « مفتاح التفاسير » گنجانيده است .
آغاز :
« سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا . . . »
رساله در جواب سؤالى كه مولانا آغاز مىكند به اينكه دوستى كتابى برايم ساخته بود ، چون ديباچهاش را خواندم ، معظم ، اقضى القضاة و الحكام برهان الملة و الدين دامت فضائله كرده ، در اشكالى ظاهر كه از آيت
« قُلْ لَوْ كانَ . . . »
چنين گويد مؤلف اين رساله . . . فضل اللّه بن . . .
23 - رساله در اثبات اشرفيت عقلا از علما
بدان نامى داده نشده . دربارهء تعريف علم و سپس تقسيم علم به تصور و تصديق و تقسيمهاى ديگر مانند شرعى و غير شرعى ، غير شرعى مانند هندسه و حساب و طب و مانند آن و نيز تقسيم به فطرى و كسبى و ديگر تقسيمها . تقسيم علوم شرعى به اصلى و فرعى . سپس عقل را به چهار معنى تقسيم كرده است : 1 - جوهر مجرد ، 2 - قوت نظرى ، 3 - عقلى كه مناط تكليف است ، 4 - مصطلح جمهور . سپس به تفصيل علم و عقل بازگشته است و با ديد علمى گزارش مىكند .
با ستايشى بلند از « پادشاه اسلام » كه نامش را نمىبرد ( و بايستى همان الجايتو باشد ) شروع مىكند . و اينكه در اواخر رجب 705 در مقام گاوبارى گفته علما بهتر از عقلا باشند . و اين سخن تكرار شد ، تا در شعبان همان سال كه دستور داد در اين باره كلمهاى گويم . و بدنبال اين گفتگوها به نگارش اين رساله در بيان عقل و علم پرداخت .
در ادامه آمده است : و اين بحث مستوفى در رسالهء « خير و شر » خواهم گفتن پس در 705 ق در انديشهء نگارش اين رساله بوده است . و ما پيش از اين از نگارش آن و اينكه مندرج در « مفتاح التفاسير » است آگاهى يافتهايم .
آغاز : « سپاس و ستايش با كمال قادر مطلق را زيبد كه مصدر همهء قدرتها از قدرت اوست . . . » .