مغولى ، تركى ، يونانى ، هندى و عبرى گزارش نموده است . خواجه در اين موارد صراحت كافى نشان مىدهد و علت همكارى دانشمندان چينى و تبّتى و اويغورى و فرنگى و يهود و عرب و ايرانى را براى تدوين كتاب نفيس و بىبديل جامع التواريخ ( آماده در سال 705 و تكميل در سال 710 ه ق / 1310 م ) چنين مىنگارد :
« چون پادشاه اسلام خلد اللّه سلطانه از غايت علو همّت همواره مستحث انواع حكومت و متفحص فنون حكايات و تواريخ است و اكثر روزگار ميمونش به اكتساب صنوف فضايل و كمالات مصروف ، بعد از مطالعه و اصلاح اين تاريخ فرمود كه چون تا غايت وقت هيچ تاريخى كه مشتمل باشد بر احوال و حكايات عموم اهل اقاليم و طبقات اصناف بنى آدم نساختهاند و در اين ديار هيچ كتاب در باب اخبار ساير بلاد و امصار موجود نبوده و از پادشاهان متقدم كسى تفحص و تتبع آن ننموده ، در اين ايام كه به حمد اللّه و المنّه اطراف و اكناف ربع مسكون در تحت فرمان ما اروغ نامدار چنگيز خان است و حكما و منجمان و ارباب دانش و اصحاب تواريخ اهل اديان و ملل از اهالى ختاى و ماچين و هند و كشمير و تبت و اويغور و ديگر اقوام ترك و اعراب و افرنج در بندگى حضرت آسمان شكوه گروه گروه متجمع آمد و هر يك را از تواريخ و حكايات و معتقدات طايفهء خويش نسخهاى هست و بر بعضى از آن واقف و مطلع . رأى جهانآراى چنان اقتضا مىكند كه از مفصل آن تواريخ و حكايات مجملى كه از روى معنى مكمل باشد به نام همايون ما بپردازند . . . به موجب فرموده از جملهء فضلا و معتبران طوايف مذكوره تفحص و استخبار نموده و از مضامين كتب متقدمان التقاط كرده ، مجلدى ديگر در باب تواريخ اين اقاليم در قلم آمد . . . . » خواجه بدين نحو موفق شده كه در قليل مدتى به تأليف كتاب و تقديم آن به سلطان الجايتو نائل آيد و بار دشوار ناهموارى اجزاء و پراكندگى منابع را هم خواه و ناخواه بر دوش كشد . ( مجموعه خطابههاى تحقيقى دربارهء رشيد الدين فضل اللّه همدانى ، دانشگاه تهران ، 1350 ، دكتر شهيدى ، سبك آثار فارسى خواجه ، صص 198 - 185 ) . در تدوين نامهها و مكتوبات وى نيز كه سبكى اصيل و مخصوص به خود دارد محرز است كه يكى از منشيان رشيد ، به نام شمس الدين محمد ابرقوئى دخيل بوده است و با اين كه صحّت برخى از آنها گاه مورد ترديد برخى از محققان قرار گرفته ( سوانح الافكار ، گزيدهء گفتار روبن لوى ، صص 49 - 46 ) باز ترديدى نيست كه اثر مزبور از نثرى متكلفانه و منشيانه برخوردار است و در آن به فراوانى از صنايع لفظى ، تضمين ، ترصيع و سجع و به
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة مقدمه 28
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
صمقدمه ٢٨