خداى تعالى دنيا با اين همه ناز و نعيم از عاصى و بيگانه دريغ نميدارد و بنزديك خداى تعالى چند « 1 » پر پشهء قيمت نميدارد و بندگان را از آن مىپرهيزد گوئى كه آن بهشت چه چيزست و چه صفت دارد كه آن الّا بآشنايان نمىپسندد و از اينجاست كه حضرت مصطفى عليه السّلام فرمود كه : چندان كه تازيانهء بر وى نهند از بهشت بهتر از دنيا و هر آنچه در آنجاست « 2 » . قال اللَّه « 3 » تعالى :
وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ
« 4 » ؛ يعنى پهناى بهشت چند « 5 » پهناى هفت آسمان و هفت زمين بود [ عاقل داند كه باندك آلايش « 6 » أضعاف اين بود و روا بود « 7 » ] كه هر بندهء را از بهشت چندانى كه گفته شد برسد « 8 » و حال بهشتى نه چون حال دنيا دار بود كه دنيا دار اگر چه مال بسيار دارد پيدا باشد كه در روزى ازو چند گونه منفعت بردارد و اگر چه زندگانى دراز يابد زيرا از صد يكى از آنچش باشد منفعت نيابد ، و بهشتى در هر ساعتى از جملهء آنچش باشد منفعت يابد و برخورد ، و آن بهشتى كه هيچ كس را كمتر از وى نباشد ويرا چند « 9 » دو بار دنيا بود و هر بهشتى را دو بهشت بود قوله تعالى :
وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ
« 10 » .
هامش
( 1 ) « چند » در اين قبيل موارد بمعنى مطلق مقدار است يعنى به قدر و اندازهء و برابر ؛ و در كتب قدماء از قبيل تفسير ابو الفتوح ( ره ) و تفسير ابو المحاسن ( ره ) يعنى جلاء الاذهان و همين كتاب حاضر و غير آنها فراوان در فراوان در اين معنى به كار رفته است .
( 2 ) در نسخهء دانشگاه : « بهتر بود از دنيا و هر چه در دنياست » .
( 3 ) در اصل يعنى هر دو نسخه مانند غالب موارد ديگر : « قوله » .
( 4 ) از آيهء 21 سورهء مباركهء حديد و تمام آن است :سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ.
( 5 ) « چند » بمعنى مطلق مقدار است چنان كه گذشت .
( 6 ) گويا « آلاء » جمع « الى » است كه بفتح و كسر همزه است و بمعنى نعمت مىباشد و اضافه شده بضمير فارسى شين .
( 7 ) عبارت ميان دو قلاب از نسخهء قديم ساقط است .
( 8 ) در نسخهء ديگر : « جاى وى باشد » .
( 9 ) در نسخهء دانشگاه : « چندان » و « چند » در اينجا نيز بمعنى مطلق مقدار است .
( 10 ) آيهء 46 سورهء مباركهء « الرّحمن » است .