و در بعضى ، دوازده هزار سال .
و در بعضى ، هفت هزار سال . و در بعضى ، چهارده هزار سال وارد است .
صاحب آن كتاب گفته است كه احاديث در باب خلق انوار ايشان بسيار است و اين كتاب گنجايش ذكر همه ندارد و بعضى در كتاب امامت مذكور خواهد شد .
اما اختلافى كه مدت سبق خلق انوار ايشان بر ساير خلايق هست :
چون معانى خلق متعدد و مراتب هريك مختلف است كه هريك بر يكى از آنها محمول باشد . چنان كه در كتاب بحار الانوار بيان شده است .
بدانكه در اين اخبار اشارات لطيفه است به اينكه در ميانهء نور مقدس آن جناب و عرش و كرسى و غير آنها چهارصد و بيست و چهار هزار حجاب است از حجب معنويه و انوار عقليه ، و به اينكه آن نور پاك و انوار مقدسهء اوصياى او ، جامع جميع انوار و كمالات و لمعات و ساير مخلوقاتاند به نحو اشرف و اعلى و ابهج و اقدس و اقوى .
لهذا صاحب ولايت مطلقه و خلافت كليهاند كه محيط به همهء اشياء است .
ابطال زمان موهوم و زمان تقديرى و نقل اقوال اهل تحقيق
اختلاف اين روايات در مقام تعبير و بيان اشاره به آن است كه پيش از ايجاد عرش و كرسى و آسمان و زمين نه امتدادى متصور است و نه مدتى ، و نه حركتى ممكن است و نه زمانى ، و در جاى خود محقق است كه زمان مقدار حركت فلك محدود جهات است ، و زمان موهوم از اكاذيب مخترعات اوهام جماعتى از غير - محصلين متكلّمين است .
و سيد اعاظم و سند افاخم مير داماد ( قدس سره ) مفاسد اين رأى كاسد ، و اين وهم كاذب را ، در كتاب قبسات نوريّه به استيفاى تمام بيان فرموده ، و محقق فاضل ملا اسماعيل خواجوئى « 1 » نيز وجوه بطلان و فساد آن را در حواشى خود بر حاشيهء خفرى بيان فرموده ، و زمان تقديرى كه بعضى از مفسرين در امثال اين مقام توهم نمودهاند خالى از تحصيل و عارى از معناى محصل بلكه از خيالات فاسده و توهمات كاذبه است .
هامش
( 1 ) . ملا اسماعيل ، محقق خواجوئى رسالهاى در نفى زمان موهوم و اثبات حدوث دهرى به عنوان رد بر آقا جمال خوانسارى نوشته است كه به ضميمهء كتاب ثمرة الفؤاد در معاد ( كه هر دو رساله به خط مؤلف نزد حقير است ) جزء منتخبات فلسفى تأليف ، حقير چاپ و خلاصهاى از آن به لغت فرانسه اثر مغفور له هنرى كربن جدا منتشر شده است ( آشتيانى ) .