چگونگى تغيير در معناى زكات
به نظر مىرسد تغيير در معناى زكات - و در واقع ، تحريف معناى آن - از زمانى پديد آمد كه حاكمان پس از رسول خدا ( ص ) به تدريج خمس را از احكام اسلامى حذف كردند . با حذف مفهومى به نام خمس از زيرمجموعههاى زكات ، وقتى آيات مربوط به زكات قرائت مىشد ، واژه " زكات " در اذهان تنها منطبق بر صدقات واجب گشت ، و معناى اصلى آن به مرور زمان به فراموشى سپرده شد .
واژه صدقه و تفاوت آن با زكات
راغب در بيان معناى صدقه مىگويد : « الصدقةُ ما يُخرِجُهُ الإنسانُ مِن مالِهِ على وَجهِ القُربَةِ ، كالزّكاة » « 1 » .
از اين بخش تعريف چنين استفاده مىشود كه معناى اصطلاحى صدقه صِرف پرداخت مال نيست ، بلكه در آن همچون زكات قصد قربت نيز لازم است . او در ادامه مىنويسد : « لكنّ الصدقة فى الأصل تُقال للمتطوَّعِ به ، والزكاةُ للواجِبِ » .
علامه طبرسى نيز در بيان معناى " صدقه " در قرآن كريم به تفاوت ميان زكات و صدقه اشاره كرده ، و مىفرمايد : « إن الزكاة لاتكون إلّا فرضاً ، والصدقة قد تكون فرضاً وقد تكون نفلًا » « 2 » .
بنابراين ، در معناى زكات ، وجوب لحاظ شده است ، و از آن " حق الله " قصد مىشود ، يعنى اعطاى مال قربةً الى الله ؛ ولى اينكه آيا در معناى صدقه ، استحباب لحاظ شده ، و يا صدقه اعم از واجب و مستحب مالى است ، جاى بحث و گفتگو دارد .
هامش
( 1 ) - مفردات : ص 279 ذيل ماه ( صدق ) .
( 2 ) - مجمع البيان : ج 1 ، ص 384 ، ذيل آيه 271 سوره بقرة .