از حشر اكبر كه شامل تمامى خلق است ، محقق مىشود » « 1 » .
ولى از سياق آيات به دست مىآيد كه اين حشر اصغر پيش از حشر اكبر انجام مىگيرد . ذيل همين آيه ، دربارهء قيام قيامت مىگويد :
وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ
« 2 » كه اگر ترتيب نزول در آن رعايت شده باشد ، نمودار آن است كه حادثهء رجعت دستهها پيش از نفخ صور انجام مىگيرد .
2 . دو بار ميراندن و زنده كردن :
قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ
« 3 » ؛ « [ در روز واپسين كافران ] مىگويند : خداوندا ، دو بار ما را ميراندى و دو بار زنده كردى . پس اينك به گناهانمان اعتراف كرديم ، آيا راه فرارى [ از اين گرفتارى ] هست ؟ »
اين آيه از دو مرگ و دو زنده شدن خبر مىدهد كه هر ميراندن حيات سابقى را مىرساند ، همان گونه كه دو بار زنده كردن ، مرگ پيشين را حكايت دارد . مرگ اول ، پس از حيات دنيوى و مرگ دوم پس از رجعت است ؛ چنانكه احياى نخست در رجعت و احياى دوم در روز واپسين است .
برخى مرگ اول را حالت نطفه و مرگ دوم را مرگ پس از حيات دنيوى فرض كردهاند و حيات دوم را حيات اخروى مىدانند . برخى ديگر حيات دوم را در قبر - كه براى پرسش است - مىدانند .
دليل كسانى كه نطفه را حالت موت فرض كردهاند ، آيهء 28 سورهء بقره است :
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ
كه مقصود حالت پيش از دميدن روح است .
حالت پيش از دميدن روح را - كه همان نطفه است - حالت موات گويند ، نه
هامش
( 1 ) . روح المعانى ، ج 20 ، ص 23 .
( 2 ) . نمل ، 87 .
( 3 ) . غافر ، 11 .