موجب انحطاط » « 1 » . آنگاه گويد : « البلاغة تتزايد إلى أن تبلغ حدّ الإعجاز ، وهو الطرف الأعلى وما يقرب منه ؛ بلاغت حالت تصاعدى دارد تا به مرتبهء اعجاز پايان يابد وآن ، درجهء بالاى بلاغت ونزديك به آن است » « 2 » . از اين سخن استفاده مىشود كه « حدّ اعجاز » نيز درجات متفاوتى دارد . ولى اين حد در مرتبهاى قرار دارد كه دست بشر به آن نمىرسد « 3 » .
خلاصه آن كه برترى يا همانندى دو كلام به مراعاة نكات بلاغى وظرافتهاى سخنورى بستگى دارد . معيارهاى بلاغت در علم « معاني وبيان » آمده است وبيشتر اين معيارها به معنا ومحتوا بيش از لفظ وعبارت اهميّت مىدهد ، چنانكه شيخ عبد القاهر جرجانى به اين مطلب تصريح دارد . أو در اين باره گويد : « إذا رأيت البصير بجواهر الكلام يستحسن شعرا أو يستجيد نثرا ، ثمّ يجعل الثناء عليه من حيث اللفظ فيقول : حلو رشيق ، وحسن أنيق ، وعذب سائغ ، وخلوب رائع ، فاعلم أنّه ليس ينبئك عن أحوال ترجع إلى أجراس الحروف ، وإلى ظاهر الوضع اللّغوي ، بل إلى أمر يقع من المرء في فؤاده ، وفضل يقتدحه العقل من زناده « 4 » ؛ اگر ديدى صاحب بينشى كه گوهرشناس سخن است ، شعري را مىستايد يا نثرى را به خوبى توصيف مىكند ، آنگاه ستودن آن را در جهت لفظ قرار داده مىگويد : شيرين ولطيف است ، زيبا وظريف است ، زلال وگوارا است ، جالب ودلربا است ، پس بدانكه اين توصيف از نواى ناقوسى حروف آن حكايت ندارد ، وبه وضع لغوى آن بستگى ندارد ، بلكه در رابطه با جنبهاى است كه بر دل آدمي اثر دارد وبرترى است كه عقل آن را فروزان مىسازد » .
« إنّ الكلام لفى الفؤاد وإنّما * جعل الكلام على الفؤاد دليلا ؛
حقيقت هر سخن چيزى است كه در دل مىگذرد وهر سخنى از آنچه در دل
هامش
( 1 ) سكاكى ؛ مفتاح العلوم ؛ ص 194 - 80 .
( 2 ) همان ؛ ص 196 .
( 3 ) در اين رابطه رجوع شود به : تفتازانى ، مطوّل ، چاپ إسلامبول ، ص 31 .
( 4 ) شيخ عبد القاهر ؛ كتاب اسرار البلاغة ؛ ص 3 .