( اعتبار ) شده است . لذا روى كردن به طرف بالا رمزى بيش نيست « 1 » .
« وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
« 2 » ؛ وهيچچيز نيست مگر آن كه گنجينههاى آن نزد ماست ، وما آن را جز به اندازهاى معين [ كه بر حسب حاجت است ] فرونمىفرستيم » . كه اين فروفرستادن كناية از تنزّل از مقام رفيع جهان ما فوق مادة است . تمام واژههاى نزول وانزال وتنزيل كه در آيات به كار رفته « 3 » ، از همين مقولة است .
واما آياتي كه در آنها از آمد ورفت پروردگار «
جاءَ رَبُّكَ
« 4 » .
يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ
« 5 » » سخن رفته ، در تمامى اين آيات يكگونه مجاز ( مجاز حذف ) به كار رفته است ، كه از متداولترين أنواع مجاز در استعمالات جارى عرب است ؛ مثلا در همين آية
« وَجاءَ رَبُّكَ »
- كه به ظاهر ، آمدن را به خدا نسبت داده - در تقدير « جاء أمر ربّك » مىباشد ؛ مانند
« وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ »
« 6 » كه در تقدير « واسأل أهل القرية » مىباشد . شاهد بر اين حذف يا تقدير ، آيات ديگرى است كه در آنها تصريح شده :
« فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ »
« 7 » .
« هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ »
« 8 » . خلاصه اينگونه اظهار وتقدير كه در يكجا اظهار ودر جاى ديگر تقدير گرفته شود ، در استعمالات قرآني فراوان وهمگون با استعمال متداول عرب مىباشد . در يكجا مىگويد :
« أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ »
« 9 » ودر جاى ديگر :
« أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ »
« 10 » . همچنين در رابطه با « قبض أرواح » در سورهء زمر آمده :
« اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها »
« 11 » ودر سورهء سجده گويد :
« قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ »
« 12 » . زيرا آنجا كه مستقيما به خود نسبت مىدهد چون با دستور أو است وآنجا كه به « ملكالموت » نسبت مىدهد چون با مباشرت وى انجام مىگيرد ، گرچه با اذن ودستور پروردگار است . لذا اينگونه آيات ، تعارضى
هامش
( 1 ) ر . ك : التمهيد ، ج 3 ص 126 .
( 2 ) حجر 15 : 21 .
( 3 ) بيش از 10 بار دربارهء نزول قرآن به كار رفته . التمهيد ، ج 3 ، ص 116 - 115 .
( 4 ) فجر 89 : 22 .
( 5 ) بقره 2 : 210 .
( 6 ) يوسف 12 : 82 .
( 7 ) غافر 40 : 78 .
( 8 ) نحل 16 : 33 .
( 9 ) انعام 6 : 158 .
( 10 ) نحل 16 : 33 .
( 11 ) زمر 39 : 42 .
( 12 ) سجده 32 : 11 .