ملاحظه مىشود در هر دو آية امر تدبير به دنبال « استواى بر عرش » آمده ومترتّب بر آن آورده شده است . بهويژه در آيهء دوم ، نخست از آفرينش وسپس از استيلاى بر عرش سخن رفته است ودر پايان هر دو را يكجا جمع كرده ، گويد :
« أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ »
. مقصود از « الأمر » امر تدبير است كه بازگوى
« اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ »
مىباشد .
در سورههاى ديگر « 1 » نيز ، دو عبارت « استواى بر عرش » و « تدبير امر » قرين شدهاند . در سوره « الحاقّة » آنجا كه از عرصهء جبروت وفراگيرى تدبير حق تعالى در روز قيامت « 2 » سخن مىرود ، از عرش نيز سخن به ميان مىآيد
« وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ »
« 3 » . ازاينرو ، عرش چيزى جز كناية از تدبير نخواهد بود . امام علىّ بن موسى الرضا عليه السّلام در تفسير عرش مىفرمايد : « والعرش اسم علم وقدرة » « 4 » . آگاهى وتوانايى بر تدبير ، با نام عرش ياد مىشود .
كرسي ؛ كناية از سلطهء كامل حق تعالى است بر جهان هستى . آيهء
« وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ »
« 5 » كناية از شمول وفراگيرى ملكوت وسلطهء كامل الهى است . لذا به دنبال آن گفته است :
« وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما
؛ أو از نگاهدارى آنها خسته وناتوان نمىگردد » . در فارسي نيز چنين است وگفته مىشود : پايههاى تخت سلطنت أو جهان را فرا گرفت . كه در اينگونه موارد ، آنچه مورد نظر است همان لازمهء معنا است نه أصل حقيقت معنا .
استواء ؛ اگر با « إلى » قرين شود ، مانند
« ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ »
« 6 » . به معناى « عمد » مىباشد ، يعنى قصد وتوجّه نمودن واگر با « على » استعمال شود ، مانند
« ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ »
« 7 » به معناى استيلا وفراگيرى سلطهء تدبيري است . از همين قبيل است
هامش
( 1 ) سجده 32 : 5 - 4 . حديد 57 : 5 - 4 . غافر 40 : 15 . طه 20 : 6 - 5 .
( 2 ) در جاى جاى قرآن از سيطرهء كامل حق تعالى در روز قيامت سخن رفته وامر تدبير را منحصرا در قبضهء با كفايت خداوند دانسته است :« مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ »( فاتحه 1 : 4 ) .« أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ »( انعام 6 : 62 ) .« هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ »( كهف 18 : 44 ) .« وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ »( انعام 6 : 73 ) .
( 3 ) الحاقه 69 : 18 - 13 .
( 4 ) أصول كافى ، ج 1 ، ص 131 .
( 5 ) بقره 2 : 255 .
( 6 ) بقره 2 : 29 .
( 7 ) أعراف 7 : 54 . يونس 10 : 3 . رعد 13 : 2 .