آورد وهفتمين سوره از سورههاى بزرگ قرار داد . شايد عثمان توجه نكرده است كه سورهء برائت ، به عنوان هشدار ووعدهء عذاب به كافران نازل شد . ازاينرو با نام خداوند كه رحمت محض است نازل نگرديده است ، زيرا متناسب نيست كه هشدار ووعدهء عذاب با رحمت آغاز گردد . از اين جهت است كه أمير مؤمنان عليه السّلام فرموده :
« بسم اللّه . . . براي أمان است ، در حالي كه سورهء برائت تكيه بر شمشير دارد » « 1 » .
با اين كيفيت ، مصحف عثمانى با ديگر مصحفها اختلافاتى دارد ، ولى اين اختلافات جزئي است ؛ وفقط از نظر تقدم وتأخر برخى سورههاست .
2 . نقطه وعلامت : مصحفهاى عثمانى به مقتضاى شيوه نگارش كه در آن دوره ميان مردم عرب رايج بود از هر نشانه وعلامتي كه حروف نقطهدار وبىنقطه را مشخص كند ، خالى بود . ولذا بين ب وت ويا وثا تفاوتى نبود . ونيز ج وح وخ از يكديگر تشخيص داده نمىشدند . همچنين حركت واعراب كلمات ، بهوسيلهء فتحه ، كسره ، ضمه وتنوين نشان داده نمىشد . خواننده خود بايد به هنگام قرائت با توجه به قرائن ، آنها را از يكديگر تميز مىداد ، ووزن كلمه وچگونگى اعراب آن را شخصا مىشناخت .
ازاينرو در صدر اوّل ، قرائت قرآن فقط به سماع ونقل موكول بود وجز از طريق شنيدن ، قرائت قرآن تقريبا ممتنع بود . مثلا بين كلمههاى « تبلو » ، « نبلو » ، « نتلو » ، « تتلو » و « يتلو » هيچ فرقى وجود نداشت . همچنين كلمهء « يعلمه » از « تعلمه » ، « نعلمه » و « بعلمه » تشخيص داده نمىشد . ازاينرو چه بسا آيهء
« لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً »
« 2 » به صورت « لمن خلقك » خوانده مىشد .
ذيلا نمونههايى از قرائتهاى مختلف كه بر اثر خالى بودن مصحفها از نقطه رخ داده است ، آورده مىشود :
سورهء بقره ، آية 259 : « ننشزها » ، « ننشرها » ، « تنشرها » « 3 » .
سورهء آل عمران ، آية 48 : « يعلّمه » ، « نعلمه » « 4 » .
هامش
( 1 ) المستدرك ؛ ج 2 ، ص 330 . الاتقان ؛ ج 1 ، ص 65 . مجمع البيان ج 5 ص 2 .
( 2 ) يونس 10 : 92 .
( 3 ) ر . ك : تفسير طبرسى ؛ ج 2 ، ص 368 .
( 4 ) همان ؛ ص 444 .