پىنوشتها :
شرح
( 1 ) . مينوى خرد ، احمد تفضلى ، پرسش 1 ، بند 95 .
( 2 ) . در متون فارسى ميانه و روايات پهلوى نام جاودانان و بىمرگان با يكديگر يكسان نيست و در آخر الزمان همهء بىمرگان با شيوهء واحدى زنده نمىشوند . در ادبيات مذهبى پهلوى دربارهء آنها به دفعات سخن رفته ، ليكن در منابع دربارهء اسامى و عدد آنها اختلافات مهمى وجود دارد . كريستن سن به اين اختلافات اينگونه اشاره مىكند : « نقش ظهور در دورهء آخر الزمان و كوشش در نجات عالم را در تاريخ آيين زرتشتى قديم و تاريخ داستانى ايرانى به افراد مختلفى نسبت دادهاند . مفسران اين افراد مختلف را از لحاظ تقدس عدد هفت ، در يك دستهء هفت نفرى منحصر كرده و مذكور داشتهاند ، ليكن چون عدد مهديان مذكور در موارد مختلف اوستايى ساسانى از اين حد متجاوز بوده ، ناگزير در كيفيت تشكيل دستههاى هفت نفرى ميان آنان اختلاف قول افتاد .
مؤلف بندهش به عدد هفت توجه نكرده بلكه نخست در بندهاى ( 4 - 5 ) شش تن را كه از شش جاى معين هستند ، و سپس در بند 6 سام يعنى كرساسپ را كه وظيفهء او در دورهء آخر الزمان معين و مشخص است ، ذكر كرده » ( كيانيان ، ص 80 - 81 ) . در بندهش ، نسخهء هندى ، فرگرد 29 ، بند 4 به بعد ( نسخهء ايرانى چاپ انكلساريا ، ص 197 به بعد ) خديوان جاويدان كه در خونيرس به سر مىبرند ، بدين قرارند : دستهء اول ، پشوتن چهرمينوگ در كنگ دژ ؛ آغريرث گوپت شاه در سئوكوستان ( بهار : سيستان ) ؛ فرداخشتر خومبيگان ؛ اشم يخمى هوشت در رودخانهء ناوتاگ ؛ ون يوت بيش در ايرانويج ؛ اوروتت نرran - tatavrUدر ورجمكرد ؛ دستهء دوم ، نرسيه پسر ويونگهانn ? ahgnaviV؛ توس پسر نوذر ؛ ويو ( گيو ) پسر گوترز ( گودرز ) ؛ بيرزد ، برانگيزانندهء جنگ ؛ اشوزد پسر پوروداخشت ؛ دستهء سوم ، سام . در روايت پهلوى ( ف 54 ) بىمرگان به سه گروه تقسيم مىشوند : گروه اول ، گروه بىمرگ و بىنوشند يعنى هم تن دارند و هم جان و ايناناند : ون جد بيش? s ? eb du ? J ? I naW، گوبدشاه) h ( a ? sdabog، پشيوتنnat ? oy ? s ? eP؛ گروه دوم بىمرگانى هستند كه فقط جان دارند و از اين گروه فقط « يوشت فريان » نام برده شده است . گروه سوم بىمرگانى هستند كه تن دارند اما فاقد جان مىباشند و اينان توس ، گرشاسب و گيو هستند . در دينكرد ، كتاب نهم ، فرگرد 16 ، بند 12 ( كتاب نهم ، فرگرد 15 ، بند 11 ، چاپ پشوتن سنجانا ) هفت جاويدان خونيرس اينگونه ذكر شده : ون يوت بيش ( درخت رنجزدا ) در ايرانويج ؛ گوپت ( گوپدشاه ) در انيران ؛ پشيوتن در كنگ دژ ؛ فرتاخشت خومبيگg ? ibmuX ? I t ? sxadarFدر آبهاى كاريزها ؛ اشوزدdazawa ? sAپسر پوروتخشتt ? sxadur ? oPدر دشت پيشانسىesna ? s ? eP؛ برزدdzaraB( بيرزدdzariaB (كه جنگ برمىانگيزاند ؛ كىخسرو . و اما در دينكرد نهم ، فرگرد 23 ( كتاب نهم ، فرگرد 22 چاپ سنجانا ) از اين جاودانان نام برده شده : هئوئيشتt ? sioaHپسر گئوروavru ? eG؛ توس ؛ كىاپيوه ؛ كىخسرو و گرشاسپ . در داتستان دينيگ ، فرگرد 90 ، بند 3 - 8 هفت خديو جاويدان كه در خونيرس به سر مىبرند ، ايناناند : يوشت فريان ( به اعتقاد كريستن سنnayrF e t ? soYشايد همان هئوئيشت پسر گئورو باشد ) ؛ اشم يخماى اوشت? e ma ? sA t ? suh - y ? amxaY؛ فرتاخشت خومبيگانn ? ag ? ibmuX ? I t ? sxadarF؛ اشوزد پسر پوروداخشت يا اشوزنگ پورودخشت توييهh ? e ? ot t ? sxadur ? oP ? I gnazava ? sA؛ ون يوت بيش ؛ گوپت شاه در سرزمين گوپت مجاور