موجبه كليه ، ضد سالبه كليه است و اجتماع ضدين نيز محال است . همچنين موجبهء جزئيه :
« بعض اللا انسان حيوان » به طريقه متأخرين ، يعنى به عكس نقيض مخالف ، عكس به يك سالبهء جزئيه نمىشود كه : « ليس كل لا حيوان لا انسان » باشد و نه به يك سالبه كليه كه :
« لا شىء من اللاحيوان بلا انسان » باشد ، زيرا در برهان مطلب ذكر شد كه موجبهء كليه صدق است پس سالبه جزئيه و كليه كذب خواهد بود اولى به خاطر تناقض و دومى به خاطر تضاد ، كه اجتماع هردو محال است .
تمرينات :
جواب تمرين 1 با توجه به قضيهء : « نعمت ، هر عاقل و انديشمندى را سرمست و مغرور نمىسازد » ، حكم قضاياى زير بيان مىشود :
الف . پارهاى از عقلاء هستند كه نعمت آنها را بيش از حد مسرور و سرمست نمىكند .
اين قضيه صادقه است ، زيرا با موجبه كليهء اصل ، متداخلتان هستند كه قانون تداخل اين بود كه : « كلما صدق الكليه صدق الجزئيه » .
ب . چنين نيست كه نعمت برخى از عقلاء را سرمست نسازد .
اين قضيه كاذبه است ، زيرا نقيض موجبه كليهء مذكور است و ما فرض كرديم كه ان موجبه كليه صادقه است پس اين نقيض كاذبه خواهد بود تا اجتماع نقيضين نشود .
ج . همه كسانى كه نعمت آنان را سرمست نمىسازد خردمندانند .
اين قضيه كاذبه است ، از اين حيث كه عكس مستوى موجبهء كليهء كذكور است و عكس مستوى موجبه كليه ، موجبهء جزئيه است ( بند ز ) .
د . هيچ فردى از خردمندان نيست كه نعمت او را سرمست نسازد .
اين قضيه كاذبه است ، زيرا با موجبهء كليه اصل ، تضاد دارند و اجتماع ضدين نشايد .
ه . هر انسانى كه نعمت او را سرمست مىسازد غير عاقل است .
اين قضيه صادقه است ، زيرا عكس نقيض موافق موجبهء كليهء اصل ، است كه به طريقهء قدماء موجبهء كليه به موجبه كليه عكس مىشود و « كلما صدق الاصل صدق العكس » .
و . هيچ فردى از افرادى كه نعمت آنان را سرمست مىسازد عاقل نيست .
اين قضيه نيز صادق است ، زيرا عكس نقيض مخالف موجبه كليهء اصل است كه به