مدعا اين است كه موجبهء جزئيه از طريق عكس نقيض موافق به موجبهء جزئيه عكس نمىشود . براى اثبات ، از برهان عكس و نقيض كمك مىگيريم .
مفروض : « بعض الانسان حيوان » ، صدق است .
مدعا : « بعض اللاحيوان لا انسان » ، به صورت كلى صادق نيست .
برهان : موجبهء جزئيه چهار فرض دارد و درست مىشود از :
1 . دو مساوى ، مثل : « انسان و ناطق » ؛
2 . موضوع اخص و محمول اعم ، مثل : « انسان و حيوان » ؛
3 . عكس فرض قبل ، مثل : « حيوان و انسان » ؛
4 . عامين منوجه ، مثل : « انسان و ابيض » ؛
يكى از موارد صدق موجبهء جزئيه ، همين مورد عامين منوجه است كه نسبت ميان خود دو مفهوم كلى ، عموم و خصوص منوجه است و مكرر گفتهايم كه در چنين موردى نسبت ميان نقيض آن دو تباين جزئى است كه گاهى با عموم منوجه مىسازد ، مثل : « انسان و ابيض » كه دو نقيض آنها ، يعنى : « لا انسان و لا ابيض » هم عامين منوجه هستند ؛ و گاهى نسبت تباين كلى است ، مثل : « لا انسان و حيوان » كه عامين منوجه هستند ، امّا نقيض آن دو ( انسان و لا حيوان ) تباين كلى دارند . در چنين فرضى صحيح است كه بگوييم : « لا شىء من الانسان بلاحيوان » و « لا شىء من اللاحيوان به انسان » وقتى سالبهء كليه صحيح بود نقيض آن كاذب است تا اجتماع نقيضين لازم نيايد و نقيض آن ، يك موجبهء جزئيه است كه « بعض اللاحيوان انسان » يا « بعض الانسان لا حيوان » باشد ، وقتى اين كاذب بود ، پس موجبهء جزئيه عكس لازم الصدق ندارد و هذا هو المطلوب .
بيان مطلب به طريقهء متأخرين : مدعا اين است كه موجبهء جزئيه به طريقهء عكس نقيض مخالف ، به سالبهء جزئيه عكس نمىشود و به طريق اولى به سالبه كليه هم عكس ( عكس لازم الصدق ) نمىشود ؛ مثلا : « بعض الانسان ابيض » صادق بود لازمهاش اين نيست كه حتما « بعض اللاابيض انسان » هم صادق باشد بلكه ممكن است صادق و يا كاذب باشد . برهان مطلب در فرض تباين كلى ميان دو نقيض دو طرف چه در موجبهء جزئيه و چه در سالبه كليه بيان شد . اينك هردو را جداگانه بررسى مىكنيم .
موجبه جزئيه : اين قضيه در فروض مختلف صادق بود :
1 . از دو كلى متساوى ، مثل : « انسان و ناطق » ، كه مىگوييم : « بعض الانسان ناطق »
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 486
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٨٦